Είναι άλλο πράγμα να πιστεύει
κανείς ότι υπάρχει ο Θεός και άλλο να Τον γνωρίζει. Ο άνθρωπος μπορεί να
περάσει χρόνια ακούγοντας για τον Θεό, διαβάζοντας γι’ Αυτόν, μελετώντας όσα
έχουν πει άλλοι γι’ Αυτόν, και παρ’ όλα αυτά να παραμένει μακριά Του. Οι Άγιοι
Πατέρες επιμένουν ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να γνωρίζει κανείς πράγματα
για τον Θεό και στο να φθάσει πραγματικά να Τον γνωρίσει.
Ο Άγιος Νικόλαος Σερβίας δίνει
μια απλή εικόνα. Εάν κάποιος θέλει να σχηματίσει μια ιδέα για τις πυραμίδες της
Αιγύπτου, πρέπει είτε να εμπιστευθεί εκείνους που έχουν βρεθεί σε άμεση
εγγύτητα με τις πυραμίδες είτε να πλησιάσει ο ίδιος σε αυτές. Δεν υπάρχει τρίτη
δυνατότητα. Κατά τον ίδιο τρόπο, ο άνθρωπος μπορεί να σχηματίσει μια εντύπωση
για τον Θεό. Πρέπει είτε να εμπιστευθεί εκείνους που έχουν σταθεί και στέκονται
σε άμεση εγγύτητα με τον Θεό είτε να καταβάλει ο ίδιος προσπάθεια για να φθάσει
σε αυτήν την εγγύτητα. Ωστόσο, ακόμη και η μαρτυρία εκείνων που έχουν πλησιάσει
τον Θεό δεν μπορεί να μας μεταδώσει την ίδια την εμπειρία.
Ο Μέγας Βασίλειος το διατυπώνει
βαθύτερα. Όπως είναι αδύνατον να περιγράψει κανείς με λόγια τη γλυκύτητα του
μελιού σε κάποιον που δεν το έχει γευθεί ποτέ, έτσι και η αγαθότητα του Θεού
δεν μπορεί να μεταδοθεί με σαφήνεια μέσω της διδασκαλίας, εάν εμείς οι ίδιοι
δεν είμαστε σε θέση να εισχωρήσουμε στην αγαθότητα του Κυρίου μέσω της
προσωπικής μας εμπειρίας. Επομένως, το ερώτημα δεν είναι απλώς: «Τι γνωρίζω για
τον Θεό;». Το βαθύτερο ερώτημα είναι εάν πράγματι Τον πλησιάζω. Και το
εκπληκτικό είναι ότι αυτή η εγγύτητα δεν εξαρτάται από τον πλούτο, τη μόρφωση,
τη φήμη ή την εξουσία.
Ο Άγιος Σιλουανός ο
Αθωνίτης γράφει ότι πολλοί πλούσιοι και ισχυροί άνθρωποι θα πλήρωναν ακριβά για
να δουν τον Κύριο ή την Παναγία Μητέρα Του. Ο Θεός, όμως, δεν φανερώνεται μέσα
στον πλούτο, αλλά στην ταπεινή καρδιά. Ακόμη και ο πιο φτωχός άνθρωπος
μπορεί να είναι ταπεινός και να γνωρίσει τον Θεό. Για να γνωρίσει κανείς τον
Θεό δεν χρειάζεται ούτε χρήματα ούτε φήμη, αλλά μόνο ταπείνωση. Επομένως, η
πορεία δεν αρχίζει με το να γίνει κανείς σπουδαίος, αλλά με το να γίνει
ταπεινός. Η ταπείνωση, ωστόσο, πρέπει να
γίνει τρόπος ζωής.
Ο Άγιος Σιλουανός συνεχίζει: όσο κι αν μελετούμε, δεν είναι
δυνατόν να γνωρίσουμε τον Θεό, εάν δεν ζούμε σύμφωνα με τις εντολές Του. Διότι
ο Θεός δεν γνωρίζεται μέσω της επιστημονικής γνώσης, αλλά δια του Αγίου
Πνεύματος.
Πολλοί φιλόσοφοι και μορφωμένοι
άνθρωποι κατέληξαν στην πίστη ότι υπάρχει Θεός, αλλά δεν γνώρισαν τον Θεό. Άλλο
είναι να πιστεύει κανείς ότι υπάρχει ο Θεός και άλλο να Τον γνωρίζει. Και τότε
ο Άγιος μας παρουσιάζει το τεκμήριο αυτής της γνώσης. Εάν κάποιος έχει γνωρίσει τον Θεό δια του Αγίου Πνεύματος, η ψυχή του θα φλέγεται ημέρα και νύχτα από αγάπη για
τον Θεό και δεν θα μπορεί να δεθεί με κανένα επίγειο πράγμα. Εδώ η γνώση γίνεται
ζωή. Ο άνθρωπος που αναζητεί αληθινά τον Θεό αρχίζει μαθαίνοντας να θυμάται ότι
ο Θεός βρίσκεται ήδη κοντά του.
Ο Άγιος Γεννάδιος
Κωνσταντινουπόλεως λέει: «Να έχεις πάντοτε τον φόβο του Θεού στην καρδιά σου
και να θυμάσαι ότι ο Θεός είναι πάντοτε μαζί σου, παντού, είτε περπατάς είτε
κάθεσαι». Αυτή η μνήμη αλλάζει την καθημερινότητά μας. Ο Θεός δεν είναι παρών
μόνο στις στιγμές της προσευχής ή της λατρείας, αλλά και όταν περπατάμε, όταν
καθόμαστε, όταν εργαζόμαστε, όταν μιλάμε και όταν αντιμετωπίζουμε όσα συνήθως
απασχολούν τον νου μας. Και όταν θυμόμαστε την παρουσία Του, η καρδιά καλείται
να Τον εμπιστευθεί.
Ο Μέγας Βαρσανούφιος λέει: «Έχοντας τον Θεό, μη φοβάσαι τίποτε, αλλά ρίξε όλη τη μέριμνά σου
επάνω Του και Εκείνος θα σε φροντίσει. Πίστευε χωρίς αμφιβολία και ο Θεός θα σε
βοηθήσει σύμφωνα με το έλεός Του». Αυτό σημαίνει ότι όσα μας ταράζουν δεν είναι
ανάγκη να γίνουν εκείνα που μας εξουσιάζουν. Μπορούμε να εναποθέσουμε τη
μέριμνά μας στον Θεό, να στραφούμε προς Εκείνον προτού μας κυριεύσει ο φόβος και
να εμπιστευόμαστε το έλεός Του ακόμη κι όταν δεν βλέπουμε τι πρόκειται να
ακολουθήσει. Η εμπιστοσύνη, όμως, στον Θεό δεν σημαίνει ότι απομακρυνόμαστε από
τους άλλους ανθρώπους.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής υποδεικνύει τη σωστή τάξη. «Πρέπει να αγαπάς
κάθε άνθρωπο με όλη σου την ψυχή, αλλά να ελπίζεις στον ένα Θεό και να
υπηρετείς μόνο Εκείνον. Να αγαπάς κάθε άνθρωπο, να ελπίζεις στον Θεό, να Τον
υπηρετείς και να παραμένεις υπό την προστασία Του, γνωρίζοντας ότι, όσο Εκείνος
προστατεύει εμάς και τους φίλους μας, οι άγγελοι μας βοηθούν και οι εχθροί μας,
οι δαίμονες, δεν μπορούν να μας προξενήσουν κακό».
Ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ δείχνει στη συνέχεια γιατί αυτή η εμπιστοσύνη πρέπει να γίνει ένας σταθερός
τρόπος ζωής και όχι μια αντίδραση που εκδηλώνεται μόνο σε ώρα ανάγκης. «Εάν
κάποιος δεν μεριμνά καθόλου για τον εαυτό του, χάριν της αγάπης προς τον Θεό
και της επιτέλεσης αγαθών έργων, γνωρίζοντας ότι ο Θεός τον φροντίζει, αυτό
αποτελεί αληθινή και συνετή ελπίδα. Εάν όμως κάποιος φροντίζει τις δικές του
υποθέσεις και στρέφεται στον Θεό με προσευχή μόνο όταν τον βρίσκουν συμφορές
που ξεπερνούν τις δυνάμεις του, και τότε αρχίζει να ελπίζει στον Θεό, μια
τέτοια ελπίδα είναι μάταιη και ψεύτικη. Η αληθινή ελπίδα αναζητεί μόνο τη
Βασιλεία του Θεού». Η καρδιά δεν μπορεί να βρει ειρήνη
μέχρι να αποκτήσει μια τέτοια ελπίδα. Αυτή η ελπίδα γαληνεύει την καρδιά και
γεννά μέσα της χαρά. Έτσι, το πρακτικό ερώτημα γίνεται πολύ συγκεκριμένο. Πού βρίσκεται πραγματικά η ελπίδα
μας; Είναι ο Θεός Εκείνος στον οποίο στρεφόμαστε μόνο όταν δεν έχουμε άλλη λύση
ή έχουμε αρχίσει να παραδίδουμε ολόκληρη τη ζωή μας στα χέρια Του; Αυτή η
εμπιστοσύνη γίνεται ευκολότερη όταν μαθαίνουμε να διακρίνουμε την πρόνοιά Του.
Ο Μέγας Βασίλειος διδάσκει να μη
λέμε: «Αυτό συνέβη τυχαία, ενώ εκείνο προέκυψε από μόνο του». Σε όλα όσα
υπάρχουν δεν υπάρχει τίποτε άτακτο, τίποτε ακαθόριστο, τίποτε χωρίς σκοπό,
τίποτε τυχαίο. Πόσες τρίχες υπάρχουν στο κεφάλι σου; Ο Θεός δεν θα λησμονήσει
ούτε μία από αυτές. Βλέπεις λοιπόν ότι τίποτε, ούτε και το παραμικρό, δεν
διαφεύγει από το βλέμμα του Θεού;
Ο Ηλίας Μηνιάτης λέει το ίδιο
πράγμα σε ευρύτερη κλίμακα. Είναι αναμφισβήτητη αλήθεια ότι η ύψιστη θεία
πρόνοια διευθετεί ολόκληρη την κτίση. Ο Θεός προνοεί εκ των προτέρων για όλα
και φροντίζει τα πάντα. Αυτή είναι η θεία πατρική φροντίδα για την οποία μιλά ο
μακάριος Απόστολος Πέτρος: «Ρίξτε επάνω Του κάθε μέριμνά σας, διότι Αυτός
ενδιαφέρεται για εσάς».
Η πρόνοια του Θεού, όμως, έχει έναν
σκοπό που υπερβαίνει την προσωπική μας άνεση. Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής μάς
λέει ότι σκοπός της θείας πρόνοιας είναι να ενώσει, μέσω της ορθής πίστεως και
της πνευματικής αγάπης, τους ανθρώπους που έχουν χωριστεί εξαιτίας του κακού.
Γι’ αυτόν τον σκοπό υπέφερε και ο Σωτήρας για χάρη μας, ώστε να συναγάγει σε
ένα τα διασκορπισμένα τέκνα του Θεού. Επομένως, το να εμπιστευόμαστε τη
θεία πρόνοια σημαίνει επίσης ότι συμμετέχουμε στο έργο της συμφιλίωσης που
Εκείνος επιτελεί. Έτσι, η πνευματική ζωή γίνεται ορατή στον τρόπο με τον οποίο
βλέπουμε και στον τρόπο με τον οποίο ζούμε.
Ο Άγιος Ιωάννης της Κρονστάνδης
γράφει ότι ο άνθρωπος γίνεται πνευματικός στον βαθμό που ζει πνευματική ζωή. Αρχίζει
να βλέπει τον Θεό μέσα σε όλα τα πράγματα, να διακρίνει τη δύναμη και την ισχύ
Του σε κάθε φανέρωσή τους. Πάντοτε και παντού βλέπει τον εαυτό του να παραμένει
μέσα στον Θεό και να εξαρτάται από Εκείνον για τα πάντα. Αντίθετα, στον βαθμό
που ο άνθρωπος ζει σαρκική ζωή, ασχολείται με σαρκικά πράγματα. Δεν βλέπει τον
Θεό σε τίποτε, ούτε ακόμη και στις πιο θαυμαστές φανερώσεις της θείας δυνάμεώς
Του. Σε όλα βλέπει μόνο το σώμα και την ύλη, παντού και πάντοτε. Ο Θεός δεν
βρίσκεται μπροστά στα μάτια του.
Ο κόσμος μπορεί να παραμένει ο
ίδιος, αλλά τα μάτια με τα οποία τον βλέπουμε μπορούν να αλλάξουν. Και όταν η
ψυχή αρχίζει να γνωρίζει τον Θεό με αυτόν τον τρόπο, ο Άγιος Σιλουανός
περιγράφει κάτι ακόμη βαθύτερο. «Όταν η ψυχή γνωρίζει την αγάπη του
Θεού δια του Αγίου Πνεύματος, τότε αισθάνεται καθαρά ότι ο Κύριος είναι ο δικός
μας Πατέρας, ο πιο κοντινός, ο πιο αγαπητός, ο καλύτερος Πατέρας. Και δεν
υπάρχει μεγαλύτερη ευτυχία από το να αγαπά κανείς τον Θεό με όλον τον νου και
την καρδιά του και τον πλησίον του όπως τον εαυτό του. Όταν αυτή η αγάπη
βρίσκεται μέσα στην ψυχή, τότε όλα τα πράγματα της προκαλούν χαρά».
Τι γίνεται, όμως, αν δεν
αισθανόμαστε αυτήν την αγάπη; Ο Άγιος Σιλουανός δεν αφήνει κανέναν λόγο να
απελπιστούμε. «Μην ταράζεσαι αν δεν αισθάνεσαι μέσα σου την αγάπη του Θεού. Να
σκέφτεσαι όμως τον Κύριο, ότι είναι ελεήμων. Να φυλάγεσαι από τις αμαρτίες και
η χάρη του Θεού θα σε διδάξει».
Να σκέφτεσαι τον Κύριο και να φυλάγεσαι από τις
αμαρτίες. Συνέχισε τον αγώνα και η χάρη του Θεού θα σε διδάσκει. Και αυτή η
διδασκαλία πραγματοποιείται μέσα από την πράξη.
Ο Άγιος Συμεών του Νταϊμπάμπε δίνει μια χαρακτηριστική εικόνα. Όταν ρίχνεις ένα καρφί στη φωτιά, θερμαίνεται
και αρχίζει να πυρακτώνεται σαν τη φωτιά. Κατά τον ίδιο τρόπο κι εσύ, όταν
ακούς τις θείες διδασκαλίες και ζεις σύμφωνα με αυτές, θα γίνεις όμοιος με τον
Θεό. Να ακούς και να ζεις σύμφωνα με όσα ακούς. Να παραμένεις κοντά στη φωτιά και
σιγά σιγά η ζωή της πίστεως γίνεται εμπειρία της ψυχής.
Η ψυχή που έχει γνωρίσει πλήρως τον
Θεό δεν επιθυμεί πλέον τίποτε άλλο ούτε προσκολλάται σε οτιδήποτε επίγειο.
Ακόμη κι αν της πρόσφερες ένα βασίλειο, δεν θα το επιθυμούσε. Διότι η αγάπη του
Θεού χαρίζει στην ψυχή τέτοια γλυκύτητα και χαρά, ώστε ακόμη και η ζωή ενός
βασιλιά δεν μπορεί πλέον να της προσφέρει παρόμοια γλυκύτητα.
