«Αναζητεῖτε τὸν Θεόν; ̓Αναζητήσατε Αὐτόν, ἀλλὰ μόνον ἐν τῇ καρδίᾳ σας». (Οσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)

 

«Ὁ νοῦς εὑρίσκεται ἐκεῖ, ὅπου καὶ ἡ προσοχή. Συγκέντρωσις τοῦ νοὸς ἐν τῇ καρδίᾳ σημαίνει Εδραίωσιν τῆς προσοχῆς σας ἐν τῇ καρδίᾳ, καὶ νοερῶς νὰ ὁρᾶτε ἐνώπιόν σας τὸν ἀοράτως παρόντα Θεόν, αποτεινόμενοι πρὸς Αὐτὸν διὰ δοξολογίας, εὐχαριστίας καὶ δεήσεώς σας, προσέχοντες ἰδιαιτέρως ὅπως μὴ εἰσέλθη ξένον τι, διὰ τῶν λογισμῶν ἢ τῆς φαντασίας εἰς τὴν καρδίαν σας.

̓Ακριβῶς, ἐδῶ ἔγκειται τὸ μυστικὸν τῆς πνευματικής ζωῆς. Ὁ μεγαλύτερος άθλος συνίσταται εἰς τὴν διαφύλαξιν τῆς καρδίας ἀπὸ τὰ ὀλέθρια φλογερά πάθη, καθὼς καὶ τοῦ νοὸς ἀπὸ τοὺς δαιμονιώδεις διαλογισμοὺς καὶ φαντασίας. Πρέπει νὰ φυλάξετε τὴν καρδίαν σας ἀπὸ κάθε ἀπρεπές, καὶ νὰ τὸ ἐκδιώκετε ἐκεῖθεν.

Ἐὰν ἐκτελῆτε πάντα ταῦτα, ἡ πεῖρα θὰ σᾶς ὁδηγήσῃ ἀσφαλῶς εἰς τὸ σωτήριον τοῦτο ἔργον.

Επιβάλλεται τοῦτο διότι ἀπ ̓ ἀρχῆς ὁ Θεὸς ἐπιζητεῖ ἀποκλειστικῶς τὴν καρδίαν σας, ἀλλὰ καὶ ἡ καρδία πρέπει νὰ θέλῃ τὸν Θεόν, διότι χωρὶς Θεὸν ἡ καρδία πεινᾶ καὶ διαρκῶς πλήττεται ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ καὶ ἔχει ἀνάγκην τῆς τοῦ Θεοῦ κηδεμονίας.

Ολοι ἡμεῖς, ἐβαπτίσθημεν καὶ ἐχρίσθημεν καὶ φέρομεν τὴν σφραγίδα τῆς δωρεᾶς τοῦ ̔Αγ. Πνεύματος. Ὁ καθείς, λοιπόν, κατέχει τὴν δωρεάν, ἀλλὰ δὲν εἶναι εἰς τὸν καθένα ἐξ ἴσου ἐνεργός. Πῶς νὰ καταστῇ ἡ δωρεά αὕτη ἐνεργός; Εχω ἀναπτύξει τοῦτο ἐπανειλημμένως εἰς τὰς πρώτας μου ἐπιστολάς. Κάνετε τον κόπον νὰ ἐξετάσητε αὐτάς. Εδώ δύναμαι νὰ προσθέσω ὅτι ἄλλη ὁδὸς πρὸς τὸν σκοπόν σας αὐτὸν δὲν ὑπάρχει, εἰμὴ ὅτι τοῦτο τὸ δῶρον θὰ τὸ εὕρητε ἐν τῇ καρδία σας.

Βασικώτατος ὅρος εἶναι ἡ προσοχὴ τοῦ νοός σας νὰ μὴν ἀντιπαρέρχεται τὸν Κύριον, τοῦτο δὲ συντελεῖ πρὸς ἑδραίωσιν, ἐν τῇ καρδίᾳ σας, τῆς μνήμης τοῦ Θεοῦ.

Αναζητεῖτε τὸν Θεόν; ̓Αναζητήσατε Αὐτόν, ἀλλὰ μόνον ἐν τῇ καρδίᾳ σας. Δὲν εὑρίσκεται μακρὰν κανενὸς ἀνθρώπου. Εὑρίσκεται πλησίον εἰς πάντας τοὺς εἰλικρινῶς ἐκζητοῦντας αὐτόν. Τοῦτον τὸν τόπον νὰ εὕρητε (τὴν καρδίαν ὑμῶν) καὶ ἐκεῖ νὰ συνομιλήτε μετ ̓ Αὐτοῦ. Ἐκεῖ εἶναι ἡ αἴθουσα δεξιώσεως τοῦ Κυρίου! Οσοι Τὸν ἔχουν συναντήσει ποτέ, Τὸν συνήντησαν ἐκεῖ. ̓́Αλλην θέσιν δὲν ὥρισεν ὁ Θεὸς διὰ τὰς ἐντεύξεις Αὐτοῦ μετὰ τῶν ψυχῶν μας».

(Oσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)

Ο όσιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος αποκαλύπτει ολόκληρο το μυστικό της πνευματικής ζωής. Δεν αρχίζει από εξωτερικούς κανόνες, ούτε από τύπους και μεθόδους, αλλά από εκεί όπου πραγματικά κρίνεται ο άνθρωπος: από την καρδιά.

«Ὁ νοῦς εὑρίσκεται ἐκεῖ, ὅπου καὶ ἡ προσοχή».

Η φράση αυτή είναι ίσως μία από τις σπουδαιότερες της πατερικής διδασκαλίας. Ο νους δεν βρίσκεται εκεί όπου βρίσκεται το σώμα μας, αλλά εκεί όπου είναι στραμμένη η προσοχή μας. Αν η προσοχή βρίσκεται στα χρήματα, εκεί βρίσκεται και ο νους. Αν βρίσκεται στις ειδήσεις, στις εικόνες, στις μέριμνες, στις επιθυμίες και στους λογισμούς, εκεί περιφέρεται και ολόκληρος ο εσωτερικός άνθρωπος. Γι' αυτό και η Εκκλησία δεν ζητεί απλώς να πιστεύει κανείς στον Θεό, αλλά να παρουσιάζεται νοερά ενώπιόν Του. Να αποκτήσει τη μνήμη του Θεού. Να αισθάνεται διαρκώς ότι βρίσκεται ενώπιον Εκείνου που βλέπει τα πάντα και εδώ ακριβώς βρίσκεται και η μεγαλύτερη δυσκολία.

Δεν είναι δύσκολο να σταθεί κάποιος λίγα λεπτά στην προσευχή. Δύσκολο είναι να μη φύγει ο νους του διότι ο άνθρωπος μετά την πτώση ζει διαρκώς διασκορπισμένος.

Ο όσιος ονομάζει τη φύλαξη της καρδιάς «τὸ μυστικὸν τῆς πνευματικῆς ζωῆς». Όλος ο πόλεμος του διαβόλου αρχίζει από εκεί. Πριν ακόμη οδηγήσει τον άνθρωπο στην αμαρτία, προσπαθεί να εισέλθει στην καρδιά του μέσω των λογισμών και της φαντασίας. Γνωρίζει πολύ καλά ότι, αν κυριεύσει τον εσωτερικό άνθρωπο, τα εξωτερικά ακολουθούν μόνα τους. Οι Πατέρες γι' αυτό δεν πολεμούν πρώτα τις πράξεις αλλά τους λογισμούς διότι κάθε αμαρτία γεννήθηκε πρώτα ως λογισμός, έγινε αποδοχή μέσα στην καρδιά και έπειτα εκδηλώθηκε ως πράξη. Αυτός είναι και ο λόγος που ο όσιος ομιλεί για τη διαφύλαξη της καρδιάς. Εκεί είναι πραγματικός πνευματικός αγώνας. Να μη δοθεί χώρος σε τίποτε που θα απομακρύνει τον άνθρωπο από τη μνήμη του Θεού.

Ιδιαίτερη προσοχή αξίζει και η φράση του:

«Ἐὰν ἐκτελῆτε πάντα ταῦτα, ἡ πεῖρα θὰ σᾶς ὁδηγήσῃ ἀσφαλῶς εἰς τὸ σωτήριον τοῦτο ἔργον».

Δεν λέγει ότι θα μας οδηγήσουν τα βιβλία, οι γνώσεις, οι αναλύσεις, οι θεωρίες. Λέγει ότι η ίδια η πείρα θα μας οδηγήσει και αυτό είναι το γνώρισμα της Ορθοδοξίας. Δεν είναι μία φιλοσοφία, ούτε ένα διανοητικό σύστημα, αλλά βίωμα.

«Ἐὰν ἐκτελῆτε πάντα ταῦτα...»

Πρώτα θα αγωνισθεί ο άνθρωπος να συγκεντρώσει τον νου του, να φυλάξει την καρδιά του, να αποκρούσει τους λογισμούς, να διατηρήσει τη μνήμη του Θεού και τότε, όχι μέσα σε μία ημέρα αλλά σταδιακά, θα αρχίσει να αποκτά πείρα. Ποια πείρα; Την πείρα της ενεργείας της θείας Χάριτος. Θα αρχίσει να διακρίνει πότε ενεργεί ο Θεός και πότε ενεργεί το ίδιον θέλημα. Θα μάθει πώς γεννώνται οι λογισμοί. Θα αναγνωρίζει ευκολότερα τις παγίδες του πονηρού. Θα καταλαβαίνει πότε η καρδιά ειρηνεύει από τον Θεό και πότε ταράσσεται από το πάθος και αυτή η γνώση δεν διδάσκεται στα πανεπιστήμια ούτε αποκτάται μόνο με την ανάγνωση των Πατέρων. Είναι καρπός προσωπικού αγώνα και προσωπικής εμπειρίας γι' αυτό και οι Πατέρες ονομάζονται εμπειρικοί θεολόγοι. Δεν έγραψαν επειδή διάβασαν περί Θεού, αλλά επειδή γνώρισαν τον Θεό. Η πείρα γίνεται πλέον ο ασφαλέστερος οδηγός του ανθρώπου. Δεν αντικαθιστά την Εκκλησία ή τους Πατέρες, αλλά επιβεβαιώνει μέσα του όσα διδάσκει η Εκκλησία και τότε ο άνθρωπος δεν πιστεύει απλώς ότι η προσευχή αλλοιώνει την καρδιά· το γνωρίζει από προσωπική εμπειρία. Δεν πιστεύει απλώς ότι οι λογισμοί είναι πόλεμος· το έχει ζήσει. Δεν πιστεύει απλώς ότι η Χάρη ειρηνεύει τον άνθρωπο· το έχει γευθεί και ο όσιος το επιβεβαιώνει με μία λέξη γεμάτη βεβαιότητα: «ἀσφαλῶς».

Συνεχίζει με μία μεγάλη αλήθεια. Ο Θεός δεν ζητεί πρώτα τα έργα μας. Ζητεί την καρδιά μας: «Υἱέ μου, δός μοι σὴν καρδίαν.» (Παροιμ. κγ΄ 26)

Όταν η καρδιά δοθεί πραγματικά στον Θεό, τότε αλλάζει ολόκληρος ο άνθρωπος. Αλλάζει ο τρόπος που σκέπτεται, που μιλά, που ενεργεί, που αντιμετωπίζει τους ανθρώπους και τις δοκιμασίες, όσο όμως η καρδιά μένει χωρίς τον Θεό, δεν μπορεί να ησυχάσει. Ο όσιος χρησιμοποιεί μία εκπληκτική εικόνα. Λέγει ότι χωρίς τον Θεό η καρδιά πεινά και διαρκώς πλήττεται από τον εχθρό. Πράγματι, η καρδιά δημιουργήθηκε για τον Θεό και όχι για καμία απόλαυση, γνώση ή επιτυχία διότι καμία ανθρώπινη σχέση δεν μπορεί να καλύψει αυτό το κενό. Μπορεί να το αποκοιμίσει προσωρινά, ποτέ όμως να το θεραπεύσει. Γι' αυτό και βλέπουμε ανθρώπους που διαθέτουν τα πάντα και όμως αισθάνονται εσωτερικά άδειοι, ενώ άλλοι, μέσα σε φτώχεια και δοκιμασίες, ακτινοβολούν την ειρήνη. Η διαφορά δεν βρίσκεται στις εξωτερικές συνθήκες αλλά στην κατάσταση της καρδιάς.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και όσα γράφει για τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος. Όλοι, λέγει, έχουμε λάβει τη σφραγίδα του Αγίου Πνεύματος κατά το Βάπτισμα και το Χρίσμα αλλά αυτό δεν σημαίνει όμως ότι η χάρη ενεργεί το ίδιο σε όλους. Όχι επειδή ο Θεός κάνει διακρίσεις, αλλά επειδή δεν ανοίγουν όλοι την καρδιά τους στη χάρη που ήδη έλαβαν. Η χάρη δεν είναι κάτι που έρχεται απ' έξω σαν να μην υπήρχε προηγουμένως, βρίσκεται ήδη μέσα στον βαπτισμένο άνθρωπο ως δωρεά. Εκείνο που απαιτείται είναι να ενεργοποιηθεί διά της μετανοίας, της προσευχής, της νήψεως και της καθάρσεως της καρδιάς.

Και καταλήγει με μία φράση συγκλονιστική.

«Ἀναζητεῖτε τὸν Θεόν; Ἀναζητήσατε Αὐτὸν μόνον ἐν τῇ καρδίᾳ σας.»

Συνήθως ο άνθρωπος ψάχνει τον Θεό σε γεγονότα, σε θαύματα, σε συγκινήσεις, σε εξωτερικές εμπειρίες κ.α.. Ο όσιος όμως δείχνει την αντίθετη πορεία. Κατέβα τον νου μέσα στην καρδιά σου. Εκεί σε περιμένει ο Θεός. Μάλιστα χρησιμοποιεί μία εικόνα εξαιρετικής θεολογικής δύναμης.

Η καρδιά, λέγει, είναι η αίθουσα υποδοχής του Κυρίου. Εκεί πραγματοποιείται η συνάντηση του Θεού με τον άνθρωπο. Εκεί γεννιέται η αληθινή προσευχή και εκεί μεταμορφώνεται ο άνθρωπος. Εκεί αρχίζει η Βασιλεία του Θεού.

Δεν χρειάζεται να διανύσουμε μεγάλες αποστάσεις για να βρούμε τον Θεό. Όταν, με τη χάρη του Θεού, ο νους κατεβεί στην καρδιά και σταθεί εκεί με ταπείνωση και προσευχή, τότε αρχίζει η πραγματική πνευματική ζωή. Εκεί τελειώνει η θεωρία και αρχίζει η εμπειρία και ο άνθρωπος παύει απλώς να γνωρίζει για τον Θεό και αρχίζει να ζει μαζί Του.