ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΕΚ ΦΟΥΡΝΑ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ -
Σήμερα, με τη βοήθεια του Θεού, εορτάζουμε την Κυριακή του Τελώνη και του Φαρισαίου και αρχίζουμε το Τριώδιο[1], το οποίο πολλοί από τους θεοφόρους Πατέρες μας, που κατείχαν και την τέχνη της μουσικής, το συνέθεσαν με λαμπρότητα και όπως άρμοζε, κινούμενοι από το Άγιο Πνεύμα. Πρώτος απ’ όλους συνέλαβε το Τριώδιο, δηλαδή τους κανόνες με τρεις ωδές, ίσως ως τύπο της Αγίας και Ζωοποιού Τριάδος, ο μέγας ποιητής Κοσμάς, κατά την αγία και μεγάλη Εβδομάδα των Παθών του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, σχηματίζοντας ακροστιχίδα στα τροπάρια του με την ονομασία κάθε ημέρας. Από αυτόν πήραν αφορμή και οι υπόλοιποι θείοι Πατέρες, και περισσότερο από όλους ο Θεόδωρος και ο Ιωσήφ οι Στουδίτες, οι οποίοι, μιμούμενοι τον θείο Κοσμά, συνέθεσαν και αυτοί Τριώδια για τις άλλες έξι εβδομάδες της Τεσσαρακοστής, τα οποία και παρέδωσαν αμέσως στο ίδιο τους το μοναστήρι, δηλαδή τη Μονή του Στουδίου.
Επειδή λοιπόν η πρώτη ημέρα της εβδομάδας είναι η Κυριακή, η οποία είναι αναστάσιμη, και η ίδια Κυριακή θεωρείται συγχρόνως πρώτη, όγδοη και τελευταία, γι’ αυτό οι θείοι Πατέρες με μεγάλη σοφία όρισαν να αναγιγνώσκεται η πρώτη ωδή τη Δευτέρα, η δεύτερη ωδή την Τρίτη, η τρίτη την Τετάρτη, η τέταρτη την Πέμπτη και η πέμπτη την Παρασκευή, ενώ την έβδομη ημέρα, δηλαδή το Σάββατο, να αναγιγνώσκονται η έκτη και η έβδομη ωδή. Οι άλλες δύο ωδές, δηλαδή η όγδοη και η ένατη, ως πιο σημαντικές, αναγιγνώσκονται κοινώς και στις υπόλοιπες ημέρες της εβδομάδας, όπως ακριβώς έκανε και ο θείος Κοσμάς το Μέγα Σάββατο, όπου έθεσε αυτές τις ωδές και συνέθεσε Τετραώδιο. Γι’ αυτό και οι Στουδίτες συνέθεσαν Τετραώδιο για κάθε Σάββατο. Αργότερα δε ο βασιλιάς Λέων, διατάζοντας τον επίσκοπο Υδρούντος, τον κύριο Μάρκο, το κατέστησε σε πλήρη κανόνα.
Το βιβλίο αυτό ονομάζεται καταχρηστικά Τριώδιο, επειδή δεν αποτελείται παντού από τριώδιους κανόνες, αλλά περιέχει και πλήρεις κανόνες. Ονομάζεται όμως έτσι, είτε επειδή υπερισχύουν αριθμητικά τα Τριώδια σε σχέση με τους πλήρεις κανόνες, είτε επειδή πρώτα συντέθηκαν τα Τριώδια της Μεγάλης Εβδομάδας, όπως ήδη είπαμε. Κατά τη γνώμη μου όμως, οι θείοι Πατέρες με το βιβλίο του Τριωδίου είχαν σκοπό να μας υπενθυμίσουν συνοπτικά όλες τις ευεργεσίες που έκανε ο Θεός στον άνθρωπο από την αρχή. Δηλαδή να μας κάνουν να θυμηθούμε πώς πλαστήκαμε από τον Θεό και πώς εξαιτίας της παραβάσεως της εντολής, που μας δόθηκε ως δοκιμασία, εκδιωχθήκαμε από την τρυφή του Παραδείσου, και πώς από τον φθόνο του αρχέκακου όφεως χάσαμε εκείνη τη θεία τιμή, πέφτοντας από την υπερηφάνεια με την οποία φανταστήκαμε ότι θα γίνουμε θεοί.
Επιπλέον, οι Άγιοι Πατέρες μας φέρνουν στη μνήμη ότι απορριφθήκαμε από τα αγαθά του Παραδείσου και βρεθήκαμε υποδουλωμένοι και παρασυρόμενοι σαν δούλοι από τον διάβολο, και ότι ο Υιός και Λόγος του Θεού, κινούμενος από ευσπλαχνία και συμπάθεια, κατέβηκε από τους ουρανούς, εισήλθε στην πανάχραντη μήτρα της Παρθένου και έγινε άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία. Με τον τρόπο της επίγειας ζωής Του, πρώτα με το παράδειγμα της άκρας ταπεινώσεώς Του, της νηστείας, της αποχής από το κακό και με όλες τις υπόλοιπες πράξεις Του, έδειξε σε όλους μας τον δρόμο της αναβάσεως προς τους ουρανούς. Μας υπενθυμίζουν ακόμη ότι έπαθε, πέθανε, αναστήθηκε και πάλι ανέβηκε στους ουρανούς, και ότι έστειλε το Άγιο Πνεύμα στους Αγίους Μαθητές και Αποστόλους Του, οι οποίοι Τον κήρυξαν Υιό Θεού και τέλειο Θεό κατά πάντα. Και ότι οι θείοι Απόστολοι, με τη χάρη του Παναγίου Πνεύματος, επιτέλεσαν μεγάλα και θαυμαστά έργα, όταν, κηρύσσοντας σε όλο τον κόσμο την αληθινή Πίστη, συνάθροισαν από τα πέρατα της οικουμένης όλους τους Αγίους, αναπληρώνοντας έτσι τον άνω Κόσμο, όπως ήταν εξαρχής ο σκοπός του Θεού που μας δημιούργησε.
Συνοπτικά λοιπόν, αυτός είναι ο σκοπός του Τριωδίου. Οι τρεις πρώτες Κυριακές όμως, δηλαδή του Τελώνη και του Φαρισαίου, του Ασώτου και της Δευτέρας Παρουσίας, θεσπίστηκαν από τους Αγίους Πατέρες ως μια προγύμναση και προτροπή, ώστε να προετοιμαστούμε για τους πνευματικούς αγώνες της νηστείας. Ονομάζονται και προφωνήσιμες, και ιδιαίτερα η εβδομάδα της Τυροφάγου, επειδή με κοινό και λαμπρό τρόπο προαναγγέλλουν και προκηρύσσουν τους αγώνες που έχουμε να δώσουμε κατά των παθών και των δαιμόνων στην αγία Τεσσαρακοστή, και μας καλούν να προετοιμαστούμε με καλή διάθεση και προθυμία να τους δεχθούμε όλοι ανεξαιρέτως, όχι μόνο οι μοναχοί, όπως συνηθίζουν να λένε μερικοί, αλλά και όλοι οι λαϊκοί, άνδρες και γυναίκες, διότι ο Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει όλους και όχι λίγους.
Επειδή δε οι θείοι Πατέρες γνωρίζουν ότι η ταπείνωση είναι η πρώτη αρχή και το πρώτο μέσο για τη σωτηρία, ενώ αντίθετα η αλαζονεία και η υπερηφάνεια αποτελούν το μεγαλύτερο εμπόδιο και μάλιστα πτώση από ύψος αρετής, γι’ αυτό όρισαν στο Τριώδιο πρώτη την παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου, ως αξιόπιστη απόδειξη από το Ιερό Ευαγγέλιο. Διδάσκουν λοιπόν με το πρόσωπο του Φαρισαίου πόσο μεγάλο κακό είναι η αλαζονεία και ότι πρέπει να την αποφεύγουμε και να μη φανταζόμαστε μεγάλα πράγματα για τον εαυτό μας. Και αντίθετα, με το πρόσωπο του Τελώνη, δείχνουν πόσο καλό είναι το αγαθό της ταπεινώσεως και ότι πρέπει να το αγκαλιάζουμε και να μην καταφρονούμε ποτέ τον πλησίον μας. Διότι, όπως λέγει η Γραφή, «ο Κύριος στους υπερήφανους αντιστέκεται, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη», και ενώπιον του Θεού είναι πιο δεκτός ένας αμαρτωλός που μετανοεί παρά ένας δίκαιος που υπερηφανεύεται. Και ποια ήταν η απόφαση του Κυρίου για αυτούς τους δύο; Κατέβηκε, λέει, αυτός, δηλαδή ο Τελώνης, δικαιωμένος, και όχι εκείνος, δηλαδή ο Φαρισαίος.
Η παραβολή λοιπόν φανερώνει ότι κανείς δεν πρέπει να υπερηφανεύεται, ακόμη κι αν έχει πολλές αρετές, και ότι ακόμη κι αν κάποιος έχει πέσει στα έσχατα κακά, ας μιμηθεί τον Τελώνη και ας παρακαλέσει από τα βάθη της ψυχής του τον Θεό να του δείξει έλεος. Τελώνες ονομάζονταν εκείνοι που εισέπρατταν από τους άρχοντες τα τέλη, δηλαδή τους φόρους, και με μεγάλη αδικία κέρδιζαν και πλεονεκτούσαν από αυτά. Φαρισαίοι δε ονομάζονταν όσοι ξεχώριζαν κατά κάποιον τρόπο τον εαυτό τους από τον υπόλοιπο κόσμο, θεωρώντας ότι είναι ανώτεροι από τους άλλους τόσο στη γνώση όσο και στην αρετή. Σαδδουκαίοι πάλι λέγονταν οι οπαδοί κάποιου αρχιερέα ονόματι Σαδώκ, οι οποίοι δεν δέχονταν ούτε ανάσταση νεκρών ούτε άγγελο ούτε πνεύμα.
[1]
Στο Ωρολόγιο γράφονται τα εξής σχετικά με τον Τελώνη και τον Φαρισαίο: «Οι
Φαρισαίοι αποτελούσαν μια παλαιά και επίσημη αίρεση ανάμεσα στους Ιουδαίους.
Ήταν πονηροί και υποκριτές· έκρυβαν τις κακίες τους και πρόβαλλαν δημόσια κάθε
υποκριτική τους αρετή, κάνοντας όλα τους τα έργα “για να φαίνονται στους
ανθρώπους”. Γι’ αυτό θεωρούνταν από όλους ενάρετοι και δίκαιοι και, εξαιτίας
της φαινομενικής αγιότητας της ζωής τους, ξεχώριζαν από τους υπόλοιπους, όπως
φανερώνει και το ίδιο το όνομα Φαρισαίος. Αντίθετα, οι Τελώνες, δηλαδή εκείνοι
που αγόραζαν τα βασιλικά φορολογικά δικαιώματα, επειδή κατά την είσπραξή τους
προέβαιναν σε πολλές αδικίες και αρπαγές από αισχροκέρδεια, θεωρούνταν από
όλους αμαρτωλοί και άδικοι. Σύμφωνα λοιπόν με την κοινή αντίληψη της εποχής, ο
Ιησούς παίρνοντας έναν Φαρισαίο, που συμβόλιζε τον ενάρετο, και έναν Τελώνη,
που συμβόλιζε τον αμαρτωλό, δίδαξε με παραβολή τη βλαβερότητα της υπερηφάνειας
και την ωφέλεια της ταπεινοφροσύνης».
«Επειδή δε, μετά από τρεις εβδομάδες,
εισερχόμαστε στο στάδιο της αγίας Τεσσαρακοστής και στους πνευματικούς αγώνες
της αρετής, και επειδή το πρώτο όπλο για την αρετή είναι η ταπείνωση, ενώ
αντίθετα η υπερηφάνεια αποτελεί το μεγαλύτερο εμπόδιο σε αυτήν, γι’ αυτό οι
θείοι Πατέρες θέσπισαν αυτές τις εβδομάδες ως προετοιμασία μας για τους αγώνες
αυτούς. Για τον λόγο αυτό ονόμασαν και την παρούσα εβδομάδα Προφωνήσιμη, επειδή
κατά κάποιον τρόπο προαναγγέλλει και κηρύσσει ότι πλησίασε ο καιρός της
νηστείας. Την ανάγνωση δε της παραβολής του Τελώνη και του Φαρισαίου την όρισαν
για σήμερα, διδάσκοντάς μας με αυτήν να μη υπερηφανευόμαστε όταν πράττουμε το καλό
ούτε να καυχόμαστε γι’ αυτό, όπως ο μεγαλαύχης Φαρισαίος, αλλά, μαθαίνοντας από
το παράδειγμά του ότι ο καπνός της έπαρσης και της καύχησης, με τη δυσοσμία
του, διώχνει τη Χάρη του Πνεύματος και, γυμνώνοντας τον άνθρωπο από κάθε αρετή,
τον κατακρημνίζει στα βάραθρα του Άδη, να παρακαλούμε τον Θεό με συντετριμμένη
καρδιά, μιμούμενοι την ταπείνωση του Τελώνη. Αυτή η ταπείνωση, ακόμη κι αν ο
άνθρωπος είναι αμαρτωλός ή έχει πέσει στα έσχατα κακά, τον δικαιώνει και τον
ανεβάζει σε μεγάλο ύψος».
Από άλλη πλευρά, ο καθηγητής Ευάγγελος Δ. Θεοδώρου, στην ιδιαίτερα σπουδαία μελέτη του «Η μορφωτική αξία του ισχύοντος Τριωδίου», την οποία μνημονεύουμε εκτενώς στον Πρόλογο, αναφέρει τα εξής για την Κυριακή του Τελώνη και του Φαρισαίου: μέσω της ανάγνωσης της σχετικής παραβολής και μέσω του κατανυκτικού υμνογραφικού της πλούτου, η Κυριακή αυτή αποτελεί άριστο προανάκρουσμα και εισαγωγή στη σύνθεση του Τριωδίου, διότι οδηγεί στην πεποίθηση ότι μόνο η συντριβή της καρδιάς και η αποφυγή του φαρισαϊκού εγωισμού μέσω της ταπεινοφροσύνης ανοίγουν τις πύλες της αληθινής μετάνοιας και του θείου ελέους. Η ταπεινοφροσύνη και η μετάνοια συνδέονται άρρηκτα με το πνεύμα της αυτοθυσίας που χαρακτηρίζει τους ευσεβείς, όπως τονίζει και το αποστολικό ανάγνωσμα της ημέρας.
ΠΗΓΗ: O MEΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
ΠΛΗΚΤΡΟΛΟΓΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΚΑΙ ΑΠΟΔΟΣΗ ΣΤΗΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ
''ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ''
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου