Στο παρόν άρθρο εξετάζεται ένα από τα βασικά ζητήματα που αφορούν την πρόληψη της αρνητικής επιρροής των αιρέσεων στην κοινωνία: το πορτρέτο του δυνητικού μέλους μιας αίρεσης. Αναδεικνύονται τόσο οι γενικοί λόγοι που οδηγούν κάποιον στην ένταξη σε θρησκευτικές οργανώσεις όσο και μια σειρά κοινωνικών και ψυχολογικών χαρακτηριστικών των ανθρώπων που εμφανίζουν τη μεγαλύτερη προδιάθεση να ενταχθούν σε αιρέσεις και λατρευτικές ομάδες. Παράλληλα, εντοπίζονται τα βασικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας που είτε αποτρέπουν είτε καθιστούν σημαντικά δυσκολότερη την ένταξη σε μια αίρεση.
Γιατί οι άνθρωποι προσχωρούν στις αιρέσεις; Πρόκειται για ένα αρκετά σύνθετο ερώτημα, το οποίο στη σύγχρονη κοινωνία συνήθως απλοποιείται σε υπερβολικό βαθμό. Συχνά ακούγεται ότι «οι κακόβουλοι αιρετικοί τού έκαναν πλύση εγκεφάλου», ότι του αφαίρεσαν την ελευθερία του, στερώντας του την ικανότητα να σκέφτεται αυτόνομα και να αξιολογεί σωστά τον κόσμο γύρω του. Ως παραδείγματα προβάλλονται πολλές κατεστραμμένες ζωές ανθρώπων που υπέστησαν σοβαρή ηθική και ψυχική βλάβη, εγκατέλειψαν την εργασία ή τις σπουδές τους και διέλυσαν την ίδια τους την οικογένεια.
Έτσι γεννάται εύλογα το ερώτημα: πώς είναι δυνατόν να οδηγηθεί ένας άνθρωπος σε μια τέτοια κατάσταση; Ωστόσο, το ίδιο το ερώτημα είναι εξαρχής λανθασμένα διατυπωμένο, διότι προϋποθέτει ότι κάποιος άλλος οδηγεί τον άνθρωπο σε αυτή την κατάσταση.
Καταρχάς εννοούνται οι ίδιοι οι αιρετικοί, στους οποίους αποδίδεται όλη η ευθύνη για την καταστροφή της ψυχής του θύματος. Αυτή είναι η ευκολότερη λύση, διότι μας απαλλάσσει πλήρως από κάθε ευθύνη για το ίδιο το γεγονός ότι ένας δικός μας άνθρωπος προσχώρησε σε μια αίρεση, καθώς και από τη δύσκολη και δυσάρεστη συνειδητοποίηση της δικής μας ευθύνης. Ναι, είναι πολύ εύκολο να κατηγορήσει κανείς αποκλειστικά την αίρεση. Πολύ δυσκολότερο είναι να κατανοήσει τις περίπλοκες διεργασίες και τις προϋποθέσεις που προηγούνται και συνοδεύουν την ένταξη σε αυτήν.
Είναι ενδιαφέρον ότι, ενώ στον δημόσιο λόγο το ζήτημα της ένταξης στις αιρέσεις περιβάλλεται από πλήθος μύθων και παρανοήσεων, στην ψυχολογία της θρησκείας αποτελεί ένα από τα πλέον διεξοδικά μελετημένα αντικείμενα. Με το πρόβλημα της προσχώρησης σε θρησκευτικές οργανώσεις ασχολήθηκαν ήδη οι θεμελιωτές αυτού του επιστημονικού κλάδου, όπως ο William James, ο D. Loiba, ο Edwin Starbuck και άλλοι.
Το 1976 οι ερευνητές του φαινομένου της προσχώρησης σε θρησκευτικές οργανώσεις D. Scroggs και W. Douglas επισήμαναν ότι από τις αρχές του 20ού αιώνα είχαν ήδη δημοσιευθεί περισσότερες από 500 επιστημονικές μελέτες αφιερωμένες στο συγκεκριμένο θέμα. Στη Δύση, για να περιγραφεί η διαδικασία ένταξης σε μια θρησκευτική οργάνωση, χρησιμοποιείται ευρέως ο όρος μεταστροφή (conversion), δηλαδή μετάβαση σε άλλη πίστη ή αλλαγή πεποιθήσεων και αντιλήψεων .
Κλασικός θεωρείται ο ορισμός της μεταστροφής που διατύπωσε ο R. Travisano το 1970. Σύμφωνα με τον ερευνητή, η ουσία της ένταξης ενός ανθρώπου σε μια θρησκευτική οργάνωση συνίσταται στη μεταβολή της συνολικής του ταυτότητας, η οποία περιλαμβάνει:
α) την κοσμοθεωρία του ατόμου,
β) τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του,
γ) τις στάσεις του απέναντι σε ένα ευρύ φάσμα καταστάσεων, οι οποίες καθορίζουν τη σχέση του με τους άλλους ανθρώπους και με το περιβάλλον του.
Το 1976 ο R. Austin διέκρινε δύο βασικές διαστάσεις της ένταξης σε μια θρησκευτική οργάνωση:
α) τη δομική διάσταση, δηλαδή την απόκτηση ή μεταβολή της ιδιότητας του μέλους μιας θρησκευτικής ομάδας, η οποία μπορεί να συνοδεύεται από εσωτερική μεταμόρφωση της προσωπικότητας,
β) την ψυχολογική διάσταση, δηλαδή την πνευματική και εσωτερική αναγέννηση της προσωπικότητας, η οποία μπορεί να συνοδεύεται από αλλαγή της ιδιότητας του μέλους μιας θρησκευτικής ομάδας .
Η δομική και η ψυχολογική διάσταση της ένταξης σε μια αίρεση συνήθως συνυπάρχουν. Στην περίπτωση αυτή γίνεται λόγος για ολική μεταστροφή. Ωστόσο, είναι δυνατόν να υπάρχουν και ανεξάρτητα η μία από την άλλη. Στη δεύτερη περίπτωση, ένα άτομο μπορεί να ενταχθεί τυπικά σε μια θρησκευτική δομή χωρίς ποτέ να γίνει ουσιαστικό μέλος της ή, αντίθετα, να διαθέτει όλα τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά ενός αιρετικού χωρίς ακόμη να έχει ενταχθεί σε κάποια οργάνωση.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η ένταξη σε μια αίρεση περιλαμβάνει δύο βασικά στοιχεία:
α) το σύνολο των ενεργειών που πραγματοποιεί η ίδια η αίρεση για τη στρατολόγηση ενός νέου μέλους,
β) τα ατομικά χαρακτηριστικά του ίδιου του ανθρώπου και τη συμπεριφορά του, τα οποία δημιουργούν το υπόβαθρο για την πιθανή ένταξή του στην αίρεση.
Κατά συνέπεια, τίθεται το ερώτημα: ποια ακριβώς κοινωνικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας καθιστούν κάποιον δυνητικό μέλος αιρέσεων και λατρευτικών ομάδων;
Για τις μεθόδους εξαπάτησης και τις τεχνικές που χρησιμοποιούν οι θρησκευτικές οργανώσεις για να στρατολογήσουν νέα μέλη έχουν ήδη γραφεί πολλά. Εξετάζοντας το πορτρέτο του δυνητικού μέλους μιας αίρεσης, δεν θα επανέλθουμε στο ζήτημα αυτό.
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι μόνο λίγες αιρέσεις αρχίζουν τη στρατολόγηση με άμεση προσωπική επαφή στον δρόμο ή στην πόρτα του σπιτιού. Οι περισσότερες αρκούνται στην ανάρτηση ανακοινώσεων, στη δημοσίευσή τους στον Τύπο ή στο διαδίκτυο. Δηλαδή, τις περισσότερες φορές το πρώτο βήμα προς την ένταξη σε μια αίρεση το κάνει ο ίδιος ο άνθρωπος, ο οποίος δεν είναι υποχρεωμένος να ανταποκριθεί στη διαφήμιση, να σταματήσει στον δρόμο για να συνομιλήσει με έναν επίμονο αιρετικό ή ακόμη και να του ανοίξει την πόρτα του σπιτιού του.
Αν το πρώτο βήμα γίνει τυχαία, μηχανικά, από λάθος ή από απλή περιέργεια για κάτι καινούργιο, τότε στο δεύτερο στάδιο, όταν ο άνθρωπος παρακολουθήσει μια συγκέντρωση ύστερα από σχετική ανακοίνωση ή αρχίσει να συνομιλεί με έναν αιρετικό στον δρόμο ή στο σπίτι του, η συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων χάνει το ενδιαφέρον της και αποχωρεί.
Εκείνοι όμως που παραμένουν μπορούν πλέον να θεωρηθούν δυνητικά μέλη μιας αίρεσης. Και αυτό όχι επειδή έμειναν στο δεύτερο στάδιο της διαδικασίας. Η αιτιώδης σχέση είναι διαφορετική. Παραμένουν ακριβώς επειδή είχαν ήδη διαμορφωθεί, πολύ πριν από εκείνη τη στιγμή, ως δυνητικά μέλη μιας αίρεσης.
Η διάκριση αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική. Ορισμένοι επιστήμονες θεωρούν ότι, για να κατανοηθεί σε βάθος ολόκληρη η ιστορία της ένταξης ενός ανθρώπου σε μια αίρεση, το σημαντικότερο είναι να γίνουν κατανοητά τα αίτια και τα κίνητρα που τον οδήγησαν να παραμείνει στην οργάνωση ήδη από τα πρώτα λεπτά της γνωριμίας του μαζί της. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, όταν οι ειδικοί εργάζονται με άτομα που έχουν υπάρξει θύματα αιρέσεων, ενδιαφέρονται πρωτίστως για τα στοιχεία της βιογραφίας τους και όχι για τις συγκεκριμένες τεχνικές επιρροής που άσκησε πάνω τους η ίδια η αίρεση.
Ποιοι είναι, λοιπόν, εκείνοι οι άνθρωποι που, χωρίς να το αντιλαμβάνονται, έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να προστεθούν στις τάξεις των αιρετικών;
Το σύνολο των χαρακτηριστικών που απαντώνται στα δυνητικά μέλη μιας αίρεσης μπορεί να διακριθεί σε γενικά και ειδικά χαρακτηριστικά.
Στα γενικά χαρακτηριστικά, τα οποία σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό απαντώνται σε όλους ανεξαιρέτως τους δυνητικούς οπαδούς αιρέσεων και λατρειών, συγκαταλέγονται τα εξής:
α) Η απουσία ή η σημαντικά μειωμένη ικανότητα κριτικής σκέψης, καθώς και η αδυναμία πολύπλευρης αξιολόγησης των καταστάσεων που προκύπτουν στη ζωή και ιδιαίτερα εκείνων στις οποίες απαιτείται επιλογή μεταξύ δύο εναλλακτικών λύσεων. Το επίπεδο μόρφωσης, οι επιστημονικοί τίτλοι και τα ακαδημαϊκά αξιώματα δεν αποτελούν πάντοτε ένδειξη ύπαρξης κριτικής σκέψης και σε καμία περίπτωση δεν προστατεύουν από την ένταξη σε μια αίρεση. Επιπλέον, ακόμη και η γνώση σχετικά με τους κινδύνους των αιρέσεων αποδεικνύεται εντελώς άχρηστη, εάν ο άνθρωπος δεν είναι σε θέση να σκέφτεται ανεξάρτητα, να αξιολογεί κριτικά τις πληροφορίες που λαμβάνει και να ελέγχει επανειλημμένα την αξιοπιστία των πηγών τους. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, η διδασκαλία της λογικής, της φιλοσοφίας και της ανάπτυξης της κριτικής σκέψης είναι πολύ πιο χρήσιμη από εξειδικευμένες διαλέξεις ή βιβλία περί αιρέσεων.
β) Η απουσία ή η σημαντικά μειωμένη ικανότητα λήψης αυτόνομων αποφάσεων, καθώς και η έλλειψη διάθεσης και ικανότητας ανάληψης ευθύνης για τις πράξεις του ανθρώπου. Στις αιρέσεις καταλήγουν συνήθως άνθρωποι που φοβούνται τον ίδιο τους τον εαυτό και προσπαθούν να ξεφύγουν από αυτόν. Οι αιρέσεις θα τους προσφέρουν «άρτον και θεάματα», και εκείνοι θα παραδώσουν πρόθυμα σε αντάλλαγμα την ελευθερία και την πληρότητα της ζωής τους. Τέτοιοι άνθρωποι αισθάνονται ιδιαίτερη ευγνωμοσύνη προς εκείνον που αναλαμβάνει το δύσκολο έργο να παίρνει όλες τις σημαντικές αποφάσεις αντί γι' αυτούς.
γ) Η ανυπαρξία ή η καθαρά τυπική ένταξη στην παραδοσιακή θρησκεία. Η βαθιά γνώση και κατανόηση των θεμελίων της χριστιανικής πίστης, σε συνδυασμό με την κριτική σκέψη και την εσωτερική ελευθερία, αποτελούν ανυπέρβλητο εμπόδιο σε κάθε προσπάθεια υποδούλωσης του ανθρώπου και παρασύρσεώς του σε αιρέσεις ή άλλα ολοκληρωτικά συστήματα. Ωστόσο, η απλή βάπτιση στην Εκκλησία, χωρίς τακτική και συνειδητή πνευματική ζωή, δεν αρκεί για τον σκοπό αυτό.
Πρέπει να σημειωθεί ότι ακόμη και η ύπαρξη ενός μόνο από τα τρία αυτά χαρακτηριστικά αυξάνει αισθητά τον κίνδυνο να παρασυρθεί κάποιος σε μια αίρεση. Εκείνο που διαφοροποιείται είναι μόνο ο τρόπος και το αποτέλεσμα της ένταξής του στη θρησκευτική οργάνωση.
Έτσι, άνθρωποι που δεν πιστεύουν, αλλά διαθέτουν αίσθημα ευθύνης και κριτική σκέψη, όταν ενταχθούν σε μια αίρεση, συνήθως ανελίσσονται γρήγορα σε ηγετικές θέσεις μέσα σε αυτήν. Αντίθετα, μια βαθιά πίστη, όταν στερείται κριτικής σκέψης και υπευθυνότητας, μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε ενδοεκκλησιαστικό σεκταρισμό.
Μπορούν να διακριθούν τουλάχιστον πέντε συνηθισμένοι κοινωνικοψυχολογικοί τύποι προσωπικότητας, οι οποίοι παρουσιάζουν αυξημένη προδιάθεση για ένταξη σε αιρέσεις και λατρευτικές ομάδες.
Στον πρώτο τύπο ανήκουν άνθρωποι που αντιμετωπίζουν προβλήματα κοινωνικής φύσεως (δυσκολίες στην εργασία ή στις σπουδές, δυσαρέσκεια για την κοινωνική τους θέση κ.λπ.) ή προσωπικής φύσεως (οικογενειακές συγκρούσεις, ψυχικές ή σωματικές ασθένειες κ.ά.). Οι άνθρωποι αυτοί αναζητούν, συνειδητά ή ασυνείδητα, στη αίρεση μια διέξοδο από τις δυσκολίες τους. Η αίρεση ισχυρίζεται ότι κατανοεί βαθιά τα προβλήματά τους και υπόσχεται να τους προσφέρει έτοιμες λύσεις. Έτσι, ο άνθρωπος εγκαταλείπει τη σύνθετη και αντιφατική πραγματικότητα και την αντικαθιστά με τον τεχνητό, απλό και ανέμελο κόσμο της αίρεσης, ο οποίος τον απομακρύνει από την πραγματική ζωή.
Θέλει τόσο πολύ να πιστέψει ότι αυτό το παραμύθι που του αφηγούνται αποτελεί την «αληθινή» ζωή, ώστε οι αιρετικοί δεν χρειάζεται να καταβάλουν ιδιαίτερη προσπάθεια για να τον προσελκύσουν. Είναι ήδη έτοιμος να βυθιστεί ολοκληρωτικά στη νέα αυτή πραγματικότητα, χωρίς να σκέφτεται το τίμημα που θα κληθεί αργότερα να πληρώσει.
Στη σύγχρονη κοινωνία, τεράστιος αριθμός ανθρώπων προσπαθεί να ξεφύγει τόσο από τον ίδιο του τον εαυτό όσο και από τον κόσμο μέσω του αλκοόλ, των ναρκωτικών, του τζόγου και... των αιρέσεων.
Στον δεύτερο τύπο, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, ανήκουν άνθρωποι που δεν αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα προβλήματα στη ζωή τους. Είναι οικονομικά εξασφαλισμένοι και κοινωνικά τακτοποιημένοι, αλλά δεν γνωρίζουν με τι να ασχοληθούν μέσα σε έναν κόσμο ευημερίας που τους φαίνεται γκρίζος και μονότονος. Μια «εξέγερση της χορτάτης ζωής» τούς ωθεί στην αναζήτηση περιπετειών. Για αυτούς, η αίρεση αποτελεί μία ακόμη μορφή διασκέδασης.
Αφού ενταχθούν σε μια θρησκευτική οργάνωση, είναι δυνατόν να παραμείνουν σε αυτήν και, με την πάροδο του χρόνου, να πιστέψουν ειλικρινά στη διδασκαλία της. Ωστόσο, το αρχικό τους κίνητρο δεν ήταν η φυγή από τα προβλήματα της ζωής, αλλά η αναζήτηση παιχνιδιού, διασκέδασης, νέων εμπειριών ή κάποιου νέου νοήματος για τη ζωή τους.
Ξανά και ξανά, ο άνθρωπος αυτός ξεκινά εθελοντικά την αναζήτηση εκείνου που του φαίνεται μια συναρπαστική περιπέτεια, η οποία όμως στο τέλος μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά τραγική τόσο για τον ίδιο όσο και για τους οικείους του.
Στον τρίτο τύπο ανήκουν άνθρωποι που απέχουν από τις ακρότητες των δύο προηγουμένων κατηγοριών. Κατά κανόνα, πρόκειται για εσωστρεφείς, ήρεμους, καλοαναθρεμμένους, ευφυείς και ευγενικούς ανθρώπους, οι οποίοι έχουν ελάχιστους φίλους και σχεδόν κανένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον ή χόμπι. Δεν εκκλησιάζονται.
Αν και διαθέτουν έναν αρκετά ανεπτυγμένο ηθικό κώδικα, τον οποίο προσπαθούν να εφαρμόζουν στην πράξη, ο κώδικας αυτός δεν στηρίζεται σε ένα συνεκτικό και ολοκληρωμένο σύστημα πεποιθήσεων. Η αίρεση τους προσφέρει επιδέξια μια τέτοια θεωρητική θεμελίωση μέσω της διδασκαλίας της και, κυρίως, τους εξασφαλίζει κάτι που τους λείπει: ανθρώπους που δείχνουν πραγματικό ενδιαφέρον γι' αυτούς.
Τους αποδέχονται όπως ακριβώς είναι: εσωστρεφείς, παθητικούς και κάπως μονότονους. Η διδασκαλία και οι τελετουργίες της ομάδας έχουν γι' αυτούς δευτερεύουσα σημασία. Εκείνο που προέχει είναι το αίσθημα ότι κάποιος τους καταλαβαίνει και τους αποδέχεται, ότι υπάρχει δίπλα τους κάποιος με τον οποίο μπορούν να μιλήσουν και ο οποίος ίσως τους βοηθήσει όταν το χρειαστούν.
Η πλειονότητα των νέων που προσχωρούν στις αιρέσεις ανήκει ακριβώς σε αυτόν τον τύπο.
Στον τέταρτο τύπο ανήκουν άνθρωποι με αρκετή αυτοπεποίθηση, οι οποίοι επιδιώκουν διαρκώς να γνωρίσουν κάτι νέο, ενδιαφέρον και μυστηριώδες. Είναι ικανοί να αφιερώσουν όλες τις δυνάμεις τους σε μια ενασχόληση και στη συνέχεια να την εγκαταλείψουν χωρίς δυσκολία, μόλις βρουν κάποιο νέο ενδιαφέρον.
Οι άνθρωποι αυτοί αδυνατούν να διακρίνουν ένα σοβαρό, συνεκτικό και βαθύ σύστημα γνώσης από μια πρόχειρη απομίμηση που διεκδικεί απόλυτη αυθεντία σε κάθε γνωστικό πεδίο. Η θρησκευτική γνώση, ως τέτοια, αποτελεί το κύριο αντικείμενο του ενδιαφέροντός τους.
Για αυτούς ισχύει ένας απλός κανόνας: «Θρησκευτικό σημαίνει καλό.»
Δεν διακρίνουν τις ουσιαστικές διαφορές μεταξύ των θρησκευτικών συστημάτων και, γι' αυτό, είναι καταδικασμένοι να περιπλανώνται διαρκώς από τη μία αίρεση στην άλλη, αποδεχόμενοι τα πάντα, συμφωνώντας με όλους, χωρίς ποτέ να κατανοούν πραγματικά τίποτε σε βάθος.
Όταν, μάλιστα, τέτοιοι άνθρωποι διαθέτουν έντονη ενεργητικότητα, είναι δυνατόν να παρασύρουν πολλούς άλλους στην αίρεση στην οποία ανήκουν, για να την εγκαταλείψουν αργότερα οι ίδιοι χωρίς κανέναν ενδοιασμό.
Στον πέμπτο τύπο ανήκουν άνθρωποι που έλκονται από αποκλειστικές και «ελιτίστικες» θρησκευτικές διδασκαλίες και κοσμοθεωρίες. Το μορφωτικό και οικονομικό τους επίπεδο μπορεί να διαφέρει σημαντικά. Εκείνο που τους ενώνει είναι η απόρριψη κάθε μορφής μαζικότητας και συλλογικότητας, τις οποίες θεωρούν συνώνυμες του επιφανειακού, του πρωτόγονου και του ψευδούς.
Κατά τη γνώμη τους, η αλήθεια αποτελεί προνόμιο των λίγων.
Οι αιρέσεις που απευθύνονται σε αυτόν τον τύπο ανθρώπων καλλιεργούν την πεποίθηση ότι η οργάνωσή τους και η γνώση που προσφέρουν είναι μοναδικές, ανεκτίμητες και ανεπανάληπτες. Αυτό επιτυγχάνεται με τρεις σχετικά απλές, και συχνά αλληλοεπικαλυπτόμενες, μεθόδους.
Στην πρώτη περίπτωση, η αίρεση απαιτεί πολύ μεγάλα χρηματικά ποσά για τη συμμετοχή στις δραστηριότητές της. Έτσι δημιουργείται στον άνθρωπο η εντύπωση ότι αγοράζει εξαιρετικά πολύτιμη γνώση, προσιτή μόνο σε ελάχιστους εκλεκτούς. Το υψηλό αντίτιμο που κατέβαλε θεωρείται από τον ίδιο εγγύηση της αλήθειας, της ελιτίστικης φύσης και της αποκλειστικότητας των πληροφοριών που λαμβάνει, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για πληροφορίες που του παρέχουν απλοί απατεώνες.
Οι άνθρωποι αυτής της κατηγορίας αδυνατούν να κατανοήσουν ότι δεν αγοράζονται όλα με χρήματα και ότι οι πραγματικά βαθιές και πολύτιμες αλήθειες προσφέρονται στον άνθρωπο δωρεάν.
Στη δεύτερη περίπτωση, η αίρεση δημιουργεί ένα πολύπλοκο και πολυδιάστατο δογματικό σύστημα, ικανό να προσελκύσει κυρίως ανθρώπους με κάποιο επίπεδο μόρφωσης. Η αίσθηση της μοναδικότητας της ομάδας δεν βασίζεται πλέον στο οικονομικό κόστος, αλλά στη διδασκαλία, η οποία υποτίθεται ότι είναι κατανοητή μόνο από τους εκλεκτούς.
Η πολυπλοκότητα και η δυσνόητη φύση της διδασκαλίας εκλαμβάνονται ως βασικά κριτήρια της αλήθειας, του βάθους και της αξίας της.
Στην τρίτη περίπτωση, η εικόνα της μοναδικότητας καλλιεργείται μέσω σοβαρών περιορισμών ως προς την είσοδο στην ομάδα. Η αίρεση είτε δεν ασκεί καθόλου ιεραποστολική δράση είτε δέχεται αυστηρά περιορισμένο αριθμό νέων μελών.
Τα μέλη αυτά αποτελούν έναν κλειστό κύκλο «μυημένων» στα μυστικά της οργάνωσης και απολαμβάνουν το αίσθημα υπεροχής απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο.
Οι αιρέσεις και οι λατρευτικές ομάδες που προσφέρουν στους ανθρώπους την αίσθηση της μοναδικότητας και της εκλεκτότητας μέσα σε ένα «σκοτεινό» και «αμόρφωτο» πλήθος βρίσκουν σχετικά εύκολα θύματα ανάμεσα σε όσους έχουν μεγαλοϊδεατικές τάσεις ή απλώς επιθυμούν να αισθάνονται ανώτεροι από όλους τους άλλους.
Τα κοινωνικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά που περιγράφηκαν παραπάνω αποτελούν τις σημαντικότερες προϋποθέσεις για την ένταξη ενός ανθρώπου σε αιρέσεις και λατρευτικές ομάδες. Συχνά, οι άνθρωποι είναι ήδη «αιρετικοί» ως προς την ψυχολογική τους συγκρότηση πριν ακόμη ενταχθούν τυπικά σε μια αίρεση· η επίσημη ένταξή τους απλώς παγιώνει οργανωτικά την ήδη διαμορφωμένη κατάστασή τους και την αντίληψη που έχουν για τον κόσμο.
Στην κατηγορία των δυνητικών μελών αιρέσεων ανήκουν επίσης άνθρωποι των οποίων ορισμένα στοιχεία της κοσμοθεωρίας συμπίπτουν με επιμέρους στοιχεία της διδασκαλίας κάποιας αίρεσης. Το γεγονός αυτό οφείλεται στο ότι οι περισσότερες σύγχρονες αιρέσεις και λατρευτικές ομάδες, κατά τη διαμόρφωση της διδασκαλίας τους, αξιοποιούν ενεργά ιδέες και νοηματικά σχήματα που προέρχονται από τη μη θεσμοθετημένη, μη παραδοσιακή θρησκευτικότητα της κοινωνίας.
Πρόκειται για ψευδοεπιστημονικές και ψευδοθρησκευτικές αντιλήψεις, οι οποίες διαδίδονται ευρύτατα στη σύγχρονη κοινωνία, χωρίς όμως οι περισσότεροι άνθρωποι να τις συνδέουν με τον σεκταρισμό. Έτσι, τις αποδέχονται εύκολα ως αξιόπιστες και αληθείς.
Μεταξύ των πιο γνωστών τέτοιων αντιλήψεων συγκαταλέγονται η πίστη:
στην αστρολογία,
στη μαγεία και στα μάγια,
στο «κακό μάτι»,
στην αύρα,
στη βιοενέργεια,
στις παραψυχολογικές ή εξωαισθητηριακές ικανότητες,
στη μετενσάρκωση,
στα ΑΤΙΑ,
στις ανώμαλες και γεωπαθογόνες ζώνες,
στο φενγκ σούι,
στις διάφορες μορφές μαντείας,
και σε παρόμοιες δοξασίες.
Όταν ο άνθρωπος συναντήσει μια αιρετική διδασκαλία στην οποία υπάρχουν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, τέτοιες ιδέες, αντιλαμβάνεται ότι δεν πρόκειται για κάτι εντελώς άγνωστο. Ήδη πιστεύει σε ορισμένα από όσα του προτείνει η θρησκευτική οργάνωση.
Ακόμη και αν δεν διαθέτει την κοινωνικοψυχολογική προδιάθεση να ενταχθεί σε μια αίρεση, μπορεί να αρχίσει να σκέφτεται μήπως θα έπρεπε να προσχωρήσει σε μια οργάνωση που κηρύσσει πράγματα τα οποία του είναι ήδη οικεία.
Οι ίδιες αυτές ιδέες και τα νοηματικά τους σχήματα, μολονότι παραπλανούν τους ανθρώπους, δεν προκαλούν από μόνα τους άμεση κοινωνική ή ψυχολογική βλάβη. Ωστόσο, ακριβώς αυτές διευκολύνουν την είσοδο του ανθρώπου σε πραγματικά επικίνδυνες αιρέσεις και λατρευτικές ομάδες.
Εάν ένας άνθρωπος επιθυμεί να εξαπατηθεί και είναι ήδη έτοιμος να ενταχθεί σε μια αίρεση, τότε απαιτείται ελάχιστη προσπάθεια για τη στρατολόγησή του.
Αξιοσημείωτο είναι ότι στους δρόμους και στις κατοικίες δεν κυκλοφορούν συνήθως οι ηγέτες των αιρέσεων, οι οποίοι πράγματι διαθέτουν υψηλή ικανότητα να επηρεάζουν τους ανθρώπους, αλλά απλά μέλη τους. Μερικά από αυτά δεν διαθέτουν ούτε στοιχειώδεις δεξιότητες επικοινωνίας, πόσο μάλλον σοβαρές τεχνικές ψυχολογικής επιρροής πάνω στη συνείδηση και το υποσυνείδητο του ανθρώπου.
Επομένως, η ένταξη σε μια αίρεση αποτελεί πάντοτε αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης. Η επιρροή δεν ασκείται μόνο από εκείνον που επιχειρεί να στρατολογήσει το πιθανό θύμα, αλλά και από τον ίδιο τον στρατολογούμενο.
Εάν ένας αιρετικός συναντήσει τυχαία έναν ειδικό στη θρησκειολογία ή απλώς έναν άνθρωπο που είναι ικανός να σκέπτεται λογικά και να αναλύει συστηματικά το αντικείμενο της συζήτησης, τότε είναι δυνατόν να «στρατολογηθεί» τελικά ο ίδιος ο κήρυκας της αίρεσης.
Τουλάχιστον, μέσα από αυτή τη σύντομη αλληλεπίδραση μπορεί να γίνει προσπάθεια να αφυπνιστεί η κριτική του σκέψη, να του αποδειχθεί η αστήρικτη φύση των ψευδών στερεοτύπων της αντίληψής του για τον κόσμο, γεγονός που μπορεί τελικά να τον οδηγήσει στην προσωπική και ελεύθερη αποχώρησή του από την αίρεση.
Πηγή του άρθρου:
Β. Α. Μαρτίνοβιτς, «Το πορτρέτο του δυνητικού μέλους μιας αίρεσης», Εκπαίδευση και Αγωγή, 2009, αρ. 3, σσ. 59–63.
· Previous Convictions. Conversion in the
Real World. Επιμ. Martyn
Percy. London: SPCK, 2000.
· Travisano, R. V. «Alternation and Conversion
as Qualitatively Different Transformations», στο Social Psychology Through Symbolic Interaction. Waltham, MA: Ginn-Blaisdell, 1970, σσ. 238–248.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
