Πέρα ἀπό τό γεγονός ὅτι ὁ θάνατος ἔχασε την πνευματική ἐξουσία του ἐπί τοῦ ἀνθρώπου, ἔπαυσε πλέον νά εἶναι τό βέβαιο τέλος και κατέστη ἡ ἀρχή μιας νέας ζωῆς, πού δέν ἔχει τέλος ἢ ἀλλιῶς, ὅπως τό διατυπώνει ὁ ἅγιος Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής, ὁ Χριστός κατέστησε τον θάνατο ἀρχή ἀλλαγῆς γιά τήν ἀφθαρσία[1]. Ἔτσι, ὁ θάνατος παρουσιάζεται με θετική μορφή στον πεπτωκότα κόσμο, ὡς τρόπος μεταβάσεως στήν ἄφθαρτη ζωή[2] καί ἀναγκαῖο μέσο για το πέρασμα σε μία καλύτερη κατάσταση, αὐτήν τοῦ ἄλλου κόσμου ὅπου ὁ ἄνθρωπος θα γνωρίσει, ψυχῇ τε καί σώματι, ἕναν ἀνώτερο τρόπο ὑπάρξεως, ἀπαλλαγμένο ἀπό χωροχρονικά όρια[3]. Χάρις στο σωτηριώδες ἔργο τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὁ θάνατος δέν ἀποτελεῖ πλέον μία πόρτα που κλείνει τήν ἐπίγεια ζωή, οὔτε βεβαίως μία πόρτα πού ὁδηγεῖ στά ὑπόγεια τοῦ Ἅδη, ὅπου μέχρι πρότινος πιστευόταν ὅτι φυλακίζονταν αἰώνια οἱ ψυχές, ἀλλά μία πόρτα πού ἀνοίγει πρός τήν οὐράνια ζωή καί ἐπιτρέπει στόν ἄνθρωπο να φθάσει στη βασιλεία τῶν οὐρανῶν[4], ὅπου ὁ ἄνθρωπος θά λάβει τελικῶς, ψυχῇ τε καί σώματι, ἐφόσον εἶναι ἄξιος, τό πλήρωμα τῶν θείων δώρων. Ὁ θάνατος δέν εἶναι πλέον κάτι πού ἐκμηδενίζει τή ζωή τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλά ἕνα γεγονός πού τοῦ προσφέρει πρόσβαση σε μία ζωή πιό ἀληθινή, σέ ἕναν καλύτερο τρόπο ὕπαρξης[5], πληρέστερο[6], ὄχι σε κάτι πού τόν φθείρει καί ἐν τέλει τόν ἀφανίζει, ἀλλά κάτι πού τόν ἀνυψώνει καί τόν κάνει να βιώνει τήν ἀνάταση τοῦ εἶναι του. Ὅπως τονίζει ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ὁ διάβολος παρουσίασε τον θάνατο γιά τήν ἀπώλειά μας, για νὰ μᾶς πάρει πίσω στή γῆ, προκειμένου νά ἀπωλέσουμε κάθε ἐλπίδα σωτηρίας. Ὁ Ἰησοῦς Χριστός ὅμως τόν ἐπανέφερε από την πλευρά του καί τόν μεταμόρφωσε ολοκληρωτικά[7].
Χάρις στὸν Ἰησοῦ Χριστό ὁ θάνατος ἔπαυσε πλέον νά εἶναι αἰτία φόβου και παραδόξως κατέστη μία ἐπιθυμητή πραγματικότητα, ὄχι βέβαια αυτή καθ' ἑαυτήν, αλλά στο μέτρο πού προσφέρει στον πιστό μία καλύτερη μορφή ζωῆς, ἐγγύτερη πρός τόν Θεό. Οἱ Πατέρες ἀρέσκονται συχνά νά ἀναφέρονται στο παράδειγμα τῶν μαρτύρων οἱ ὁποῖοι ὁδεύουν μετά άγαλλιάσεως πρός τόν θάνατο[8]. Μολονότι δέν πρέπει νά ἐπιδιώκεται, γίνεται οἰκειοθελῶς ἀποδεκτός ἀπό τόν χριστιανό πού προετοιμάζεται νά τόν δεχθεῖ μέ τήν εἰς Χριστόν πίστη του.
Θά μποροῦσε κανείς νά ἀντιτείνει ὅτι ἡ στάση αυτή δέν εἶναι καινοφανής, ἀφοῦ ἀπαντᾶ ἤδη σε πολλές φιλοσοφίες, ὅπως ὁ Πλατωνισμός καί ὁ Στωικισμός. Εν τούτοις, ὑπάρχει μία μεγάλη διαφορά, ἀφοῦ ἡ χριστιανική στάση διαφέρει τῆς ἀντίστοιχης πλατωνικῆς, ὅπως πολύ εὔστοχα τονίζει ὁ J. Daniélou, καί αὐτό γιατί «δέν ἀποσκοπεῖ στήν ἀπελευθέρωση τῆς ψυχῆς ἀπό τή φυλακή τοῦ σώματος, ἀλλά τήν ἀπελευθέρωση τῆς ψυχῆς καί τοῦ σώματος ἀπό τήν δουλεία τῆς σάρκας»[9]. Ἡ χριστιανική στάση διαφέρει επίσης καί ἔναντι τῆς στωϊκῆς, σύμφωνα μέ τήν ὁποία ἡ νίκη ἐπί τοῦ θανάτου εἶναι προδήλως πνευματική και ψυχολογική, ἤτοι ἐπί τῶν ἀντιλήψεων πού μᾶς κάνουν να φοβόμαστε τόν θάνατο. Αντιθέτως, γιά τόν χριστιανό εἶναι σημαντικό, ὅταν σκέφτεται ἢ δέχεται τόν θάνατο, νά ζεῖ ἐν Χριστῷ ἐγγύς τοῦ Θεοῦ. Ὑπό τό πνεῦμα αὐτό, ὁ Ἰγνάτιος Ἀντιοχείας γράφει: «Καλύτερα για μένα να πεθάνω για τον Χριστό Ιησού, παρά να βασιλεύω στα πέρατα της γης... Εκείνον ζητώ, που πέθανε για μας... Και η γέννηση για μένα πλησιάζει. Συγχωρήστε με, αδελφοί... Μην κηρύσσετε τον Ιησού Χριστό αλλά επιθυμείτε τον κόσμο... Διότι, ενώ ζω, σας γράφω, ποθώντας να πεθάνω. Ο δικός μου έρωτας έχει σταυρωθεί, και δεν υπάρχει μέσα μου φωτιά σαρκική· αλλά νερό ζωντανό που μιλάει σε μένα μέσα μου, και μου λέει από μέσα: Έλα στον Πατέρα.»[10]. Παρόμοια εἶναι καί ἡ στάση πού μᾶς περιγράφει ὁ Γρηγόριος Νύσσης, αναφερόμενος στον θάνατο τῆς ὁσίας Μακρίνης: «Αλλά όσο πλησίαζε στην έξοδο, καθώς έβλεπε όλο και περισσότερο την ομορφιά του Νυμφίου, με πιο έντονη βιασύνη ορμούσε προς εκείνον που ποθούσε, λέγοντας αυτά όχι πια προς εμάς που ήμασταν παρόντες, αλλά προς εκείνον τον ίδιο, στον οποίο ατένιζε αδιάκοπα με τα μάτια της.»[11].
Στή συνέχεια τοῦ κειμένου, ὁ Γρηγόριος Νύσσης παραθέτει τήν προσευχή τῆς ἐκπνέουσας ὁσίας Μακρίνης, τά λόγια τῆς ὁποίας ανακεφαλαιώνουν τα προειρηθέντα καί μποροῦν νά χρησιμεύσουν ὡς κατακλεῖδα τοῦ κεφαλαίου αὐτοῦ: «Εσύ, λέει, Κύριε, διέλυσες τὸ φόβο μας γιὰ τὸ θάνατο. Ἐσὺ ἔκανες ἀρχὴ τῆς ἀληθινῆς ζωῆς τὸ τέλος τῆς ἐδῶ ζωῆς μας. Ἐσὺ γιὰ ἕνα διάστημα ἀναπαύεις μὲ ὕπνο τὰ σώματά μας καὶ τὰ ξυπνᾶς πάλι μὲ τὴν ἔσχατη σάλπιγγα (Α' Κορ. 15,52). Ἐσὺ δίνεις ὡς παρακαταθήκη στὴ δική σου γῆ, τὴ γῆ τοῦ σώματός μας, που διαμόρφωσες μὲ τὰ ἴδια σου τὰ χέρια καὶ παίρνεις πάλι πίσω ὅ,τι ἔχεις δώσει μεταμορ φώνοντας μὲ τὴ χάρη σου τὴ θνητή μας καὶ ἀσχημάτιστη φύση σὲ ἄφθαρτη. Ἐσὺ μᾶς ἔσωσες ἀπὸ τὴν κατάρα καὶ τὴν ἁμαρτία, ἀφοῦ ἔγινες γιὰ χάρη μας καὶ τὰ δύο. Ἐσὺ συνέτριψες τὰ κεφάλια τοῦ δράκοντα (Ψαλμ. 73,14) ποὺ ἀνοίγοντας τὸ πελώριο χάσμα τοῦ λαιμοῦ του μὲ τὴν παρακοὴ κατάπιε τὸν ἄνθρωπο. Ἐσὺ μᾶς ἄνοιξες τὸ δρόμο γιὰ τὴν ἀνάσταση συντρίβοντας τις πύλες τοῦ ἅδη' καὶ ἐξουδετερώνοντας τὸν κυρίαρχο τοῦ θανάτου….»[12].
[1] Πρός Θαλάσσιον, 42, CCSG 7, σ. 285.
[2] ΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Εἰς τό κατά Ματθαῖον, XXXΙ, 3.
[3] 107. Βλ. ΘΕΟΦΙΛΟΥ ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ, Ἐπιστολή πρός Αὐτόλυκον, II, 267. ΜΕΘΟΔΙΟΥ ΟΛΥΜΠΟΥ, Εἰς τήν Ἀνάστασιν, XL, XLIII. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ, Περί θανάτου, PG 46, 516C. ΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Περί ἀναστάσεως νεκρῶν, 7. Ὁμιλίαι εἰς τήν Β' προς Κορινθίους ἐπιστολήν, Χ. 3. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΑΛΑΜΑ, Κεφάλαια..., 54.
[4] Βλ. ΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Εἰς τήν πρός Εβραίους ἐπιστολήν, IV, 4.
[5] Βλ. ΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Εἰς τούς Ψαλμούς, XLVIII, V.
[6] Βλ. ΙΓΝΑΤΙΟΥ ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ, Πρός Ρωμαίους, VI, 2.
[7] Ἐγκώμιον εἰς τοὺς ἁγίους πάντας τούς ἐν τῷ ὅλῳ τῷ κόσμῳ μαρτυρήσαντας, 1.
[8] Βλ. ἐπί παραδείγματι Μ. ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ, Εἰς τήν ἐνανθρώπησιν, 28-29 Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Εἰς τόν μάρτυρα Βαρλαάμ, 1.
[9] «La doctrine de la mort chez les Pères de l'Église», εἰς Le Mystère de la mort et sa célébration, Paris 1956, σελ. 143-144. Υπενθυμίζουμε ὅτι ἡ σάρκα τόσο γιά τόν ἀπόστολο Παῦλο, ὅσο καί γιά τούς Πατέρες γενικότερα δεν περιγράφει τό σῶμα, ἀλλά ὅ,τι ἀντιτίθεται στο πνεῦμα.
[10] Πρός Ρωμαίους, PG 5, 692-693.
[11] Εἰς τόν βίον τῆς ὁσίας Μακρίνης, 23. 116.
[12] Ἔνθ. ἀνωτ.., 24.
ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΜΕΡΗ
Η νίκη τοῦ Χριστοῦ ἐπί τοῦ θανάτου και η σημασία της (1ο μέρος)
Η νίκη τοῦ Χριστοῦ ἐπί τοῦ θανάτου και η σημασία της (2ο μέρος)
Η νίκη τοῦ Χριστοῦ ἐπί τοῦ θανάτου και η σημασία της (3ο μέρος)
