«Ἔχουμε τὸν πολυεύσπλαχνο Σωτήρα Κύριό μας ἕτοιμο πάντα νὰ μᾶς βοηθήσει. Σὲ Αὐτὸν νὰ στρέφετε τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ νοῦ καὶ τῆς καρδιᾶς σας. Ἀποκτῆστε τὴν εὐχέρεια τοῦ νὰ ζεῖτε ὡς κατ' ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, τὸ ὁποῖο σημαίνει να θυμάστε ἀδιαλείπτως τὸν ἁπανταχοῦ παρόντα καὶ παντεπόπτη Θεὸ καὶ νὰ διάγετε ἀναφορικὰ μὲ τοὺς λογισμούς, τὰ συναισθήματα καὶ τὰ ἔργα σας κατὰ τὸν τρόπο ποὺ ἁρμόζει ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν τοῦ Θεοῦ. Αὐτὸ νὰ ἔχετε ὡς μοναδική ἐνασχόληση, ὥσπου η συνείδησή σας καὶ ἡ σκέψη τοῦ Θεοῦ νὰ γίνουν ἕνα σῶμα. Ἂν ἐπιτύχετε σε αὐτό, τότε δὲν θὰ σᾶς χρειαστεί καμιά συμπληρωματική νουθεσία. Θὰ ἐπέλθει ὁ φόβος Θεοῦ καὶ θὰ ἀρχίσει να βάζει σε σειρὰ τὰ πάντα».
(Οσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)
Το κείμενο αυτό του Οσίου Θεοφάνους δεν είναι απλώς μία ηθική προτροπή να θυμόμαστε τον Θεό αλλά περιγράφει ολόκληρη τη μέθοδο της ορθόδοξης πνευματικής ζωής. Δείχνει πώς ο άνθρωπος περνά από την εξωτερική τυπική θρησκευτικότητα στην εσωτερική κοινωνία με τον Θεό.
Το πρώτο που λέγει είναι:
«Ἔχουμε τὸν πολυεύσπλαχνο Σωτήρα Κύριό μας ἕτοιμο πάντα νὰ μᾶς βοηθήσει. Σὲ Αὐτὸν νὰ στρέφετε τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ νοῦ καὶ τῆς καρδιᾶς σας.»
Εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη αλήθεια. Η πνευματική ζωή δεν αρχίζει από τον άνθρωπο αλλά από τον Θεό. Δεν μας λέγει πρώτα να παλέψουμε μόνοι μας, να γίνουμε καλύτεροι ή να διορθώσουμε τον εαυτό μας. Μας υπενθυμίζει ότι ο Χριστός είναι ήδη παρών και έτοιμος να βοηθήσει. Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο Θεός απουσιάζει αλλά ότι ο νους μας στρέφεται παντού εκτός από Εκείνον. Ο άνθρωπος μπορεί να θυμάται όλη την ημέρα τις υποχρεώσεις του, τις ειδήσεις, τα προβλήματα, τις αδικίες που υπέστη, ακόμη και τα πνευματικά του κατορθώματα, αλλά να ξεχνά τον Θεό. Γι' αυτό ο Όσιος δεν λέγει απλώς «να πιστεύετε», αλλά «να στρέφετε τους οφθαλμούς του νοός και της καρδίας». Δηλαδή ολόκληρος ο εσωτερικός άνθρωπος να αποκτήσει νέο κέντρο.
Έπειτα συνεχίζει:
«Ἀποκτῆστε τὴν εὐχέρεια τοῦ νὰ ζεῖτε ὡς κατ' ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ.»
Αυτή είναι ίσως η πιο σύντομη περιγραφή της νήψεως. Δεν σημαίνει ότι ο Θεός μας παρακολουθεί ως αστυνομικός που καταγράφει παραβάσεις. Σημαίνει ότι ο άνθρωπος αποκτά τόσο έντονη την αίσθηση της θείας παρουσίας, ώστε τίποτε πλέον δεν γίνεται έξω από αυτήν.
Οι περισσότεροι άνθρωποι αλλάζουν συμπεριφορά ανάλογα με το ποιος τους βλέπει. Άλλος είναι ο εαυτός τους μέσα στην Εκκλησία, άλλος στην εργασία, άλλος στο σπίτι και άλλος όταν μένουν μόνοι. Ο άγιος όμως μιλά για μια ενιαία ζωή. Να ζει κανείς πάντοτε σαν να βρίσκεται μπροστά στον Θεό, γιατί πράγματι πάντοτε βρίσκεται μπροστά Του.
Κατόπιν εξηγεί τι σημαίνει αυτό πρακτικά:
«Νὰ διάγετε ἀναφορικὰ μὲ τοὺς λογισμούς, τὰ συναισθήματα καὶ τὰ ἔργα σας κατὰ τὸν τρόπο ποὺ ἁρμόζει ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν τοῦ Θεοῦ.»
Παρατηρούμε ότι αρχίζει από τους λογισμούς και όχι από τα έργα. Αυτό είναι ολόκληρη η ορθόδοξη ασκητική. Η αμαρτία δεν αρχίζει όταν κινείται το χέρι ή η γλώσσα. Αρχίζει όταν ο νους δώσει συγκατάθεση στον λογισμό. Αν θεραπευθεί η ρίζα, θεραπεύονται και οι καρποί.
Πολλοί ασχολούνται μόνο με την εξωτερική συμπεριφορά. Θέλουν να φαίνονται σωστοί. Ο άγιος όμως μεταφέρει όλη τη μάχη στο εσωτερικό του ανθρώπου. Εκεί γεννιέται η υπερηφάνεια, η κατάκριση, η φιλαυτία, η φιλοδοξία και κάθε πάθος.
Στη συνέχεια λέγει κάτι εξαιρετικά σημαντικό:
«Αὐτὸ νὰ ἔχετε ὡς μοναδική ἐνασχόληση.»
Δεν λέγει μία από τις πολλές ασχολίες αλλά την μοναδική. Δεν εννοεί φυσικά ότι ο άνθρωπος θα εγκαταλείψει την εργασία, την οικογένεια ή τις καθημερινές του υποχρεώσεις. Εννοεί ότι μέσα σε όλες αυτές θα υπάρχει μία σταθερή εσωτερική εργασία: η μνήμη του Θεού. Αυτό ακριβώς δίδασκαν οι Πατέρες όταν μιλούσαν για την αδιάλειπτη προσευχή. Δεν πρόκειται για συνεχή προφορά λέξεων, αλλά για μία διαρκή κατεύθυνση του ανθρώπου προς τον Θεό.
Και έπειτα έρχεται η κορυφαία φράση:
«Ὥσπου ἡ συνείδησή σας καὶ ἡ σκέψη τοῦ Θεοῦ νὰ γίνουν ἕνα σῶμα.»
Δεν σημαίνει ότι η ανθρώπινη συνείδηση γίνεται θεία. Σημαίνει ότι η συνείδηση καθαρίζεται τόσο πολύ, και τότε ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να αναρωτιέται συνεχώς: «Άραγε αυτό επιτρέπεται; Είναι αμαρτία; Είναι σωστό;» διότι αποκτά πνευματικό αισθητήριο. Όπως το υγιές μάτι ξεχωρίζει αμέσως το φως από το σκοτάδι, έτσι και η καθαρή συνείδηση αρχίζει να διακρίνει σχεδόν αβίαστα το θέλημα του Θεού, γι' αυτό και ο άγιος καταλήγει:
«Ἂν ἐπιτύχετε σε αὐτό, τότε δὲν θὰ σᾶς χρειαστεῖ καμιὰ συμπληρωματικὴ νουθεσία.»
Όταν ο άνθρωπος αποκτήσει αληθινή μνήμη Θεού, τότε αρχίζει να ενεργεί μέσα του ο φόβος του Θεού, όχι ως τρόμος τιμωρίας, αλλά ως βαθιά συναίσθηση της παρουσίας Του και τότε, όπως λέγει ο Όσιος Θεοφάνης, «θα αρχίσει να βάζει σε σειρά τα πάντα». όχι διότι έγινε σοφότερος, αλλά επειδή έπαψε να έχει οδηγό το δικό του θέλημα και άφησε τον ίδιο τον Θεό να κυβερνήσει την καρδιά του και αυτή είναι η ουσία της ορθόδοξης πνευματικής ζωής! Ούτε συσσώρευση γνώσεων, ούτε εξωτερική ευσέβεια, αλλά αδιάλειπτη μνήμη του Θεού, από την οποία γεννώνται η καθαρότητα του νου, η ειρήνη της καρδιάς και η διάκριση.
