Η σχέση ζώντων και κεκοιμημένων. (1ο μέρος)

 

Ἡ Ἐκκλησία αἰσθάνθηκε διαχρονικά τήν ἀνάγκη προσευχῆς γιά τούς κεκοιμημένους. Κατά τόν Ἰωάννη τόν Χρυσόστομο πρόκειται γιά ἕνα ἔθιμο τῆς Ἐκκλησίας, τό ὁποῖο καθιερώθηκε ἀπό τούς ἴδιους τούς Ἀποστόλους. Θεωρεῖ μάλιστα ὅτι δέν ἄφησαν ἐπί ματαίῳ οἱ Ἀπόστολοι τό ἔθος καί τόν νόμο, συμπεριλαμβάνοντας στα ἅγια καί φοβερά Μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας τήν μνημόνευση τῶν κεκοιμημένων. Αναμφιβόλως, αὐτό τό ἔκαναν διότι ἐγνώριζαν ποιό τό ὄφελος καί τό σημαντικό ἀγαθό που προκύπτει για τους τεθνεώτες. Στο έργο «Περί τῶν ἐν πίστει κεκοιμημένων», πού ἀποδίδεται στον Ἰωάννη τόν Δαμασκηνό, ἐπιβεβαιώνεται ἡ θέση αὐτή. Στήν Β' πρός Τιμόθεο ἐπιστολή, βλέπουμε τόν ἴδιο τόν ἀπόστολο Παῦλο να προσεύχεται γιά τόν τεθνεῶτα μαθητή του Ονησίφορο (Β' Τιμ. 1,18).
Οἱ «παρακλήσεις» ὑπέρ τῶν τεθνεώτων παίρνουν σύμφωνα μέ τήν παράδοση τρεῖς βασικές μορφές: την προσευχή (λειτουργική ἤ ἀτομική), την προσφορά τῆς εὐχαριστίας καί τήν ἐλεημοσύνη. Οἱ Πατέρες ἐπιμένουν ὡς πρός τήν χρησιμότητα τῶν παρα- κλήσεων ὑπέρ τῶν κεκοιμημένων. Γράφει ἐπί τούτου ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος: «Δεν γίνονται χωρίς λόγο οι προσφορές υπέρ των τεθνεώτων, δεν γίνονται χωρίς λόγο οι ικεσίες, ούτε χωρίς λόγο οι ελεημοσύνες· όλα αυτά τα όρισε το Άγιο Πνεύμα, επειδή θέλει να ωφελούμαστε ο ένας από τον άλλον.[1]». Ὁ Μᾶρκος ὁ Εὐγενικός κάνει τήν ἴδια διαπίστωση καί θεωρεῖ ὅτι αὐτή ἐπαληθεύεται ἀπό τό γεγονός ὅτι πρόκειται γιά παλαιά καί οἰκουμενική παράδοση: «Ότι ωφελούν τους κεκοιμημένους με πίστη οι λειτουργίες, οι προσευχές και οι ελεημοσύνες που γίνονται υπέρ αυτών, το μαρτυρεί και αυτό το ίδιο το έθιμο της Εκκλησίας, που επικράτησε από παλαιά, καθώς και πολλοί και διάφοροι λόγοι διδασκάλων, τόσο Λατίνων όσο και Ελλήνων, που ειπώθηκαν και γράφτηκαν σε διαφορετικούς καιρούς και τόπους.»[2].
Οἱ Πατέρες καί οἱ θεολόγοι θεωροῦν ὅτι ἀπό ὅλες τίς παρακλήσεις» για τους τεθνεῶτες, ἡ πιό σημαντική εἶναι αὐτή που γίνεται κατά τη θεία Λειτουργία[3]. Ο Γρηγόριος ὁ Μέγας, περισσότερο ἀπό κάθε ἄλλον, ἐπιβεβαιώνει τη θεωρία αὐτή, βασιζόμενος σε διάφορα περιστατικά δραμάτων καί ἀποκαλύψεων. Ὁ ἱερέας κατά την τέλεση τῆς θείας Εὐχαριστίας προσεύχεται ὥστε οἱ ἁμαρτίες τῶν μνημονευομένων κεκοιμημένων νά ἐξαγνισθοῦν διά τοῦ αἵματος τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, βυθίζοντας συγχρόνως στό Ἅγιο Δισκοπότηρο τεμάχια τοῦ ἄρτου που προηγουμένως εἶχε κόψει στο ὄνομά τους.
Ἀπό τήν ἄλλη, οἱ ευρισκόμενοι στόν Ἅδη κεκοιμημένοι μποροῦν νά δεχθοῦν, στο μέτρο τοῦ δυνατοῦ, μιά ἀνακούφιση καί ἐλάφρυνση τῶν ποινῶν τους[4]. Αὐτό ἐπιβεβαιώνεται και ἀπό ἕνα παλαιότατο ἔργο πού ἔχαιρε αὐθεντίας, στό ὁποῖο παρατίθεται μία ἀποκάλυψη πού ἔγινε στόν ἅγιο Μακάριο: «Οποιαδήποτε ὥρα αἰσθάνεσαι συγκίνηση γι' αὐτούς πού τιμωροῦνται καί ὁπουδήποτε προσευχηθεῖς γι' αὐτούς, αὐτοί ἀνακουφίζονται κατ' ὀλίγον»[5].
Ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος αναπτύσσει επανειλημμένως τό ἐν λόγῳ ζήτημα. Πολλά χωρία τῶν ἔργων του αναφέρουν εἰδικά τήν ἀνακούφιση που προσφέρουν οἱ προσευχές τῶν ζώντων στίς ψυχές τῶν κεκοιμημένων πού βασανίζονται: «Όσο είναι δυνατόν, να μη θρηνούμε μόνο με δάκρυα, αλλά με προσευχές, ικεσίες, ελεημοσύνες και προσφορές. Διότι αυτά δεν θεσπίσθηκαν χωρίς λόγο, ούτε μάταια κάνουμε μνήμη των κεκοιμημένων κατά τη θεία μυσταγωγία και προσερχόμαστε υπέρ αυτών, παρακαλώντας τον Αμνό που είναι μπροστά μας, Αυτόν που σήκωσε την αμαρτία του κόσμου, αλλά για να προκύψει από αυτά κάποια παρηγοριά για εκείνους. Ούτε άσκοπα εκείνος που στέκεται στο θυσιαστήριο, όταν τελούνται τα φρικτά μυστήρια, αναφωνεί: «Υπέρ πάντων των εν Χριστώ κεκοιμημένων και εκείνων που επιτελούν τις μνήμες υπέρ αυτών». Διότι, αν δεν γίνονταν οι μνήμες για χάρη τους, ούτε αυτά θα λέγονταν. Επειδή τα δικά μας δεν είναι θεατρική παράσταση — μη γένοιτο· αυτά γίνονται με διάταξη του Αγίου Πνεύματος. Ας τους βοηθούμε λοιπόν και ας τελούμε μνήμη υπέρ αυτών. Διότι, αν η θυσία του πατέρα καθάριζε τα παιδιά του Ιώβ, γιατί αμφιβάλλεις ότι και όταν εμείς προσφέρουμε υπέρ των κεκοιμημένων προκύπτει κάποια παρηγοριά γι’ αυτούς;»[6]. Καί ἀλλοῦ γράφει: «Ας τους κλαίμε λοιπόν αυτούς και ας τους βοηθούμε όσο μπορούμε, ας σκεφτούμε κάποια βοήθεια γι’ αυτούς, μικρή μεν, αλλά ικανή να βοηθήσει. Πώς και με ποιον τρόπο; Και εμείς οι ίδιοι να προσευχόμαστε και να παρακαλούμε και άλλους να κάνουν προσευχές υπέρ αυτών, και να δίνουμε συνεχώς ελεημοσύνες για λογαριασμό τους στους φτωχούς.»[7]. Ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος θεωρεῖ ὅτι οἱ προσευχές για τους κεκοιμημένους ἁμαρτωλούς ἀπό μόνες τους δέν ἐπαρκούν: «Ας δίνουμε ελεημοσύνη· κι αν εκείνος είναι ανάξιος, ο Θεός θα ευσπλαχνιστεί. Όσο περισσότερες αμαρτίες έχει διαπράξει, τόσο περισσότερο χρειάζεται ελεημοσύνη. Μην ασχολούμαστε με μνήματα, ούτε με στολισμούς νεκρών. Βάλε δίπλα του χήρες· αυτό είναι το μεγαλύτερο «ένταφιο». Ανάφερε το όνομά του, κάλεσε όλους να κάνουν δεήσεις και ικεσίες υπέρ αυτού· αυτό θα κινήσει τον Θεό σε ευσπλαχνία. Και αν όχι άμεσα μέσω εκείνου, πάντως μέσω άλλου γίνεται αιτία ελεημοσύνης. Και αυτό είναι δόγμα της φιλανθρωπίας του Θεού. Χήρες που στέκονται γύρω και δακρύζουν μπορούν να αρπάξουν κάποιον όχι μόνο από τον παρόντα θάνατο, αλλά και από τον μέλλοντα. Πολλοί μάλιστα ωφελήθηκαν από ελεημοσύνες που έγιναν από άλλους για αυτούς· και αν όχι πλήρως, τουλάχιστον βρήκαν κάποια παρηγοριά.»[8].

---

[1] Ὁμιλίαι εἰς τάς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, ΚΑ', 5. PG 60, 170. Εἰς τήν πρός Φιλιππησίους, Γ ́, 4.

[2]  Ἀντίρρησις τῶν λατινικῶν κεφαλαίων περί περκατορίου πυρός, ΡΟ 15, σ. 40.

[3] Βλ. ΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Ὁμιλίαι εἰς τήν πρώτην προς Κορινθίους ἐπιστολήν, XLI, 5· ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ, Dialogues, IV, 57-60· ΛΕΟΝΤΙΟΥ ΝΕΑΠΟΛΕΩΣ, Βίος Ἰωάννου Κύπρου, 24 ΣΥΜΕΩΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΟΥ, Βίος Αγίου Θεοδοσίου τοῦ Κοινοβιάρχου, 17, PG 114, 484-485

[4]  Εκτός τῶν πατερικῶν χωρίων, βλ. μεταξύ τῶν Ὀρθόδοξων θεολόγων ΜΗΤΡΟΦΑΝΟΥΣ ΚΡΙΤΟΠΟΥΛΟΥ, Ὁμολογία πίστεως, στο E.J. Kimmel- Weissenborn, Monumenta fidei Ecclesiae orientalis, t. 2, Iéna 1851, σ. 194-195- ÉVÊQUE SYLVESTRE, Essai de théologie orthodoxe, t. 5, Kiev 1897,

[5] Αποφθέγματα, Μακάριος 38. Παραθέτουμε ἀπόσπασμα στο 8ο κεφάλαιο, ύποσ. 35.

[6]  Εἰς τήν πρώτην προς Κορινθίους, 41, 4-5. PG 61, 361.

[7]  Εἰς τήν πρός Φιλιππησίους ἐπιστολήν, Ὁμιλία Γ, 4. PG 62, 204. 58

[8] 58. Εἰς τάς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, ΚΑ, 4. PG 60, 169. 59.