«Η άφραστη ειρήνη και χαρά των αγγέλων είναι πλήρης εξαιτίας αυτών των δύο
διαθέσεων που έχω: της αγάπης προς τον Θεό και της αγάπης που φυλάσσουν μεταξύ
τους. Όμοια δε και όλοι οι απ’ αιώνος άγιοι. Πολύ καλά, λοιπόν, έχει λεχθεί από
τον Σωτήρα μας ότι σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζονται όλος ο νόμος και οι
προφήτες. Γι’ αυτό οι άγγελοι…».
Και η τελευταία παράγραφος των τελευταίων τετρακοσίων κεφαλαίων, με την οποία
και εγώ θα τελειώσω:
«Πολλοί μεν είπαν πολλά περί αγάπης. Αλλά, αν την αναζητούσες, μόνο στους
μαθητές του Χριστού θα την έβρισκες. Διότι μόνο αυτοί είχαν ως διδάσκαλο την
ίδια την αληθινή αγάπη, για την οποία έλεγαν. Και αν έχω το χάρισμα της
προφητείας και αν γνωρίζω όλα τα μυστήρια του Θεού και αν έχω όλη τη γνώση,
αλλά δεν έχω αγάπη, δεν ωφελούμαι σε τίποτα. Εκείνος, λοιπόν, που απέκτησε την
αγάπη απέκτησε τον ίδιο τον Θεό, επειδή ο Θεός είναι αγάπη».
Δεν ξέρω πώς σας φάνηκαν όλα αυτά. Μοιάζουν σαν ένας τεράστιος προβολέας μέσα
στο πολύ μεγάλο σκοτάδι που επικρατεί σήμερα. Αλλά όποιος είναι λίγο έξυπνος
και, κυρίως, όποιος είναι λίγο απελπισμένος και καταλαβαίνει πως η άλλη μέθοδος
είναι να αγοράσουμε όλοι από ένα καλάσνικοφ με αρκετές δεσμίδες και να
αρχίσουμε να ρίχνουμε… Άλλη λύση δεν υπάρχει σήμερα, διότι, έχοντας
εγκαταλείψει αυτές τις αρχές και αυτή τη διδασκαλία, οι άνθρωποι γίνονται σαν
θηρία, κάνοντας το έργο της αγάπης δυσκολότερο. Δεν έχουμε, όμως, άλλο δρόμο. Ο
άλλος δρόμος είναι να κάνουμε και αυτή τη ζωή κόλαση, πολεμώντας συνεχώς όλοι
εναντίον όλων. Και δυστυχώς προς τα εκεί πάει η ανθρωπότητα, στον πόλεμο πάντων
εναντίον πάντων. Το θέμα είναι ότι, σε αυτή την περίπτωση, ισχύει και πάλι ο
λόγος του Αποστόλου Παύλου: «Εἰ δὲ ἀλλήλους δάκνετε καὶ κατεσθίετε, βλέπετε μὴ ὑπ’
ἀλλήλων ἀναλωθῆτε». Κοιτάξτε μήπως φαγωθείτε ο ένας από τον άλλον και δεν
μείνει τίποτα.
Σήμερα είναι η εποχή κατά την οποία πολλές φορές δεν μένει τίποτα,
κυριολεκτικά. Μας βρίσκουν άνθρωποι καταρρακωμένοι από αυτόν τον αγώνα, στον
οποίο νικιούνται πάντοτε οι πιο αδύναμοι. Ο άλλος έχει ισχυρότερο χαρακτήρα,
είναι πιο δυνατός μυϊκά, πιο δυνατός ψυχολογικά και καταβάλλει τον άλλον. Αυτός
είναι ο λόγος. Μετά καταβάλλεται ο ίδιος από κάποιον άλλον ισχυρότερό του ή
καταβάλλεται από την εγκατάλειψη που υφίσταται από τον Θεό. Σε κάθε περίπτωση,
αυτός ο δρόμος, όταν κάποτε έρθει κανείς στα λογικά του, είναι ο μόνος που
απομένει και, νομίζω, είναι σωτήριος. Και επίσης θα πω κάτι: είναι πολύ
ευκολότερος από τον αντίθετό του. Όταν μπεις σε αυτόν τον δρόμο, λαμβάνεις χάρη
από τον Θεό και ξαφνικά πέφτει η πίεση, πέφτει το ζάχαρο, πέφτει το πράγμα του
Αγίου μέσα στον άνθρωπο. Παραδόξως! Ενώ φαίνεται εξωτερικά να χάνεις,
κερδίζεις! Κερδίζεις σε χάρη Θεού και αυτοεκτίμηση, αλλά και πολλούς φίλους,
πάρα πολλούς. Ο άλλος δρόμος φαίνεται πιο εύκολος. Είναι, όμως, τρομακτικά
δύσκολος, διότι στο τέλος όλοι είναι εναντίον σου. Τα παιδιά σου, η γυναίκα
σου, το σόι σου, το σόι σου, με όλους έχεις διαφορές. Και φταίνε όλοι! Η
κυβέρνηση, που ευθύνεται ούτως ή άλλως, η Ευρώπη, η Δύση, η Ανατολή, όλοι
φταίνε. Και εσύ στη μέση προσπαθείς να σώσεις την αθωότητά σου. Και στο τέλος
σε τρώνε όλοι αυτοί μαζί, από λίγο.
Λοιπόν, σταματώ εδώ. Αν έχει κανείς κάτι να πει, να ξέρω τι κάνετε, μιλάτε
μετά. Ναι ή όχι; Καθόλου; Άκρα του τάφου σιωπή! Εγώ, παρά ταύτα, ήθελα να
ρωτήσω αν θέλει κάποιος να ρωτήσει κάτι ή να πει κάτι. Εγώ είμαι δάσκαλος πολλά
χρόνια και, όταν τελειώνω κάτι, δεν είμαι έτοιμος να σηκωθώ και να φύγω απλώς.
Δεν μου αρέσει. Αν έχετε κάτι να πείτε, κάτι να ρωτήσετε, κάτι να διαφωνήσετε,
κάτι να… Πείτε.
Ναι. Ένα λεπτό, φέρνει το παιδί αυτό το πράγμα. Το μικρόφωνο, για να σας
ακούμε.
«Επειδή το θέμα ήταν η ευγνωμοσύνη, εγώ βαθιά μέσα μου αισθάνομαι την υποχρέωση
να εκφράσω τη βαθιά ευγνωμοσύνη μου προς το πρόσωπό σας, για αυτά που
μαθαίνουμε από εσάς. Και επειδή σας βλέπω αρκετά συχνά, χαίρομαι που σας
βλέπω».
«Εγώ κάνω ανακύκλωση δανεικών. Παίρνω από αλλού δανεικά και τα μοιράζω. Αυτό
κάνω. Δεν ξέρω πόσο σημαντικό είναι αυτό. Δεν είμαι εγώ η πηγή όλων αυτών. Εγώ
είμαι ένας άνθρωπος που έχει γοητευθεί από αυτά και σας τα παραδίδω. Μακάρι να
γοητευθείτε κι εσείς. Άλλος; Υπάρχει κάτι άλλο; Ερώτηση, διαφωνία, θέση,
αντίθεση;»
«Επειδή όλα αυτά που ακούσαμε, δεν ξέρω, εμένα μου φάνηκαν πάρα πολύ δύσκολα.
Τελικά, ο δρόμος είναι η άσκηση, η συμμετοχή στα μυστήρια και σιγά σιγά θα
φτάσουμε;»
«Εγώ τα βρίσκω πανεύκολα, Θεέ μου! Συγχωρέστε με. Είναι ο εύκολος δρόμος, γιατί
έχει Πνεύμα Άγιο εκεί μέσα, έχει χάρη. Τη στιγμή που λες στον άλλον “έλα να σε
αγκαλιάσω”, επειδή έκανες λάθος εσύ και με έβρισες, εκείνη τη στιγμή η ευτυχία που
αισθάνεσαι και που αισθάνεται και ο άλλος μετά από λίγο, αυτό ακριβώς λέει εδώ
το Άγιο Πνεύμα, διά του Αγίου Μαξίμου. Διδάσκεις και τον άλλον την αγάπη κι εσύ
διδάσκεσαι την αγάπη. Τη στιγμή που ο άλλος ακριβώς σε υποτιμά, εκείνη ακριβώς
τη στιγμή, καταλάβατε, δρα η χάρη του Θεού, αλλά εφόσον εσύ συμφωνείς με αυτή
τη χάρη. Εκείνη τη στιγμή, αν σκεφτείς έστω και για ένα δευτερόλεπτο πώς βλέπει
ο Θεός αυτόν τον άνθρωπο, θα καταλάβεις ότι τον αγαπά και πονάει για τη
διόρθωσή του. Γιατί να μη γίνεις όργανο για να διορθωθεί;»
«Απλώς, μερικές φορές, επειδή δεν τα καταφέρνουμε —συνήθως δεν τα
καταφέρνουμε—, μετά αρχίζουν και γίνονται μέσα μας όλα αυτά και μας πιέζουν».
«Τι σας πιέζουν; Εδώ χρειάζεται ένας καλός πνευματικός που να βοηθάει σε αυτή
την κατάσταση. Ο καλός πνευματικός, ας πούμε, καθοδηγεί ένα ζευγάρι. Θα
καθοδηγεί τον έναν στο να συγχωρεί. Τι ωραία λέξη στα ελληνικά! Συγχωρώ. Δίνω
τόπο, χώρο. Και στον άλλον θα λέει: “Κάτσε εδώ όπως είσαι”. Εσένα ο Θεός, τη
στιγμή που αμαρτάνεις, σου δίνει μία στο κεφάλι για να πεθάνεις ή σου λέει
“πήγαινε στον πνευματικό σου”; Σε αφήνει να πας ξανά και ξανά και να πεις το
ίδιο λάθος ξανά και ξανά και ξανά και ξανά και ξανά και ξανά, και να λες στον
Θεό: “Τι γίνεται; Συγχώρεσέ με, πέφτω ξανά, κάνω, δείχνω…”. Και έρχεται μετά
αυτή η φοβερή κατάσταση και σου λέει ο Θεός: “Εγώ είμαι η απόλυτη δωρεά. Θέλω,
όμως, να αγωνίζεσαι, για να φαίνεται ότι θέλεις κι εσύ αυτή τη δωρεά”. Μόνο γι’
αυτό αγωνιζόμαστε. Όχι γιατί τα καταφέρνουμε, αλλά γιατί δεν τα καταφέρνουμε.
Παρά ταύτα, όμως, έρχεται η χάρη και στεφανώνει αυτόν τον αγώνα. Και βλέπουμε
ανθρώπους… Γι’ αυτό, βλέπετε, όλους τους αγίους; Εγώ αγίους γνώρισα, απαθείς
δεν γνώρισα. Η απάθεια δεν φαίνεται να ανήκει στα ανθρώπινα. Δηλαδή, ανθρώπους
που, ακόμα κι αν ήταν άγιοι, καμιά φορά τους έβλεπες να ταράζονται σαν
άνθρωποι, καταλαβαίνετε; Αλλά τι; Ήξεραν τον δρόμο. Είναι σημαντικό. Και ο
δρόμος ήταν η αυτομεμψία. Ο δρόμος δεν ήταν “αυτός με νευρίασε”. Ο δρόμος ήταν
“εγώ γιατί να μην τον ανεχθώ;”. Αυτή η ευλογημένη τέχνη σήμερα κοντεύει να
χαθεί και γι’ αυτό πάσχουμε όσο πάσχουμε, γιατί δεν υπάρχουν άνθρωποι να μας τη
διδάξουν, να την εφαρμόσουν οι ίδιοι και να χαρούν τους καρπούς της. Γιατί έχει
καρπούς αυτό το πράγμα, αν το κάνεις. Μετά λες κάτι στον Θεό, αν θέλεις, και
σου το κάνει. Σου κάνει υπακοή ο Θεός μετά. Έτσι αγιάζει ο άνθρωπος. Πώς
νομίζεις ότι αγιάζεις; Μετά ο Θεός θεωρεί ότι είναι χρεώστης σε εσένα. Γιατί;
Γιατί ανεβαίνεις κι εσύ στον σταυρό, όπως Αυτός, αντί να ανεβάσεις όλους τους
άλλους».
Ξέρετε κάτι; Θα τα καταλάβουμε αυτά λίγο πριν πεθάνουμε. Όχι όλοι, αλλά για
πολλούς τότε θα είναι αργά. Ξέρετε ότι υπάρχει πικρή μετάνοια, όταν δεν έχει
πια χρόνο ο άνθρωπος να διορθώσει τα πράγματα; Θα τα καταλάβουμε όλα την
τελευταία στιγμή. Θα καταλάβουμε ότι εμείς είμαστε ένα λάθος, όχι οι άλλοι. Ο
Θεός δεν θα σε ρωτήσει για τους άλλους. Η κρίση δεν θα γίνει ποτέ ως εξής: «Έλα
εδώ, τέκνο μου, πώς ήταν ο άντρας σου; Για πες μου. Να κάνουμε μια κρίση τώρα,
να δούμε τι θα τον κάνω». Τέτοια κρίση δεν υπάρχει.
Αυτό που σας φαίνεται δύσκολο, μας το έχει κάνει δύσκολο το σημερινό lifestyle,
ας πούμε, το οποίο εγώ το λέω μονίμως «death style» και το οποίο μας έχει μάθει
ότι πρέπει να διεκδικούμε μέχρι θανάτου. Και τελικά, πραγματικά, μέχρι θανάτου
διεκδικούμε, γιατί εξοντώνουμε τον άλλον στο τέλος.
Ήρθε ένα ζευγάρι πριν από λίγο καιρό σε εμένα και μου λέει ο άντρας: «Ξέρεις τι
είναι αυτή η γυναίκα, βρε πάτερ; Αγία ψυχή!» λέει. «Κάνει σε όλα υπακοή».
«Παναγία μου», λέω, «τι έχω να δω τώρα…». Η γυναίκα, όταν ήρθε, ήταν σε
κατάθλιψη. Είχε φάει τέτοιο ξύλο στη ζωή της —όχι ξύλο με την κυριολεκτική
έννοια, δεν εννοώ ότι τη χτυπούσε—, με τη συμπεριφορά του την είχε τσακίσει.
Έλεγε συνέχεια «ναι», προτού πει αυτός οτιδήποτε. Έλεγε «ναι» χωρίς καμία
αντίσταση. Την είχε καταστρέψει. Καταλάβατε; Και υπάρχει και το αντίστροφο,
ξέρετε. Σήμερα όλα γίνονται. Δεν είναι μόνο η μία πλευρά· η ταλαιπωρία είναι
αμφίδρομη.
«Όπως μας είπατε κι εσείς, ο Ευαγγελιστής Ιωάννης μάς λέει ότι “ο Θεός αγάπη
εστί”. Στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή, στο 13ο κεφάλαιο, ο Απόστολος
Παύλος έχει γράψει τον περίφημο ύμνο της αγάπης και θα ήθελα να πείτε δυο λόγια
πάνω σε αυτά: “Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ
ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον”. Και στο τέλος, στον 13ο στίχο,
αφού αναφέρει διάφορα πράγματα —είναι υπέροχο αυτό το 13ο κεφάλαιο, πρέπει να
το ξέρουμε όλο και απέξω—, λέει: “νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία
ταῦτα· μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη”. Επειδή σχολιάσατε πάρα πολύ ωραία αυτά τα
λόγια, με βάση τον Άγιο Μάξιμο, ο οποίος τα επεκτείνει με μεγάλη ένταση, θα
ήθελα να μας πείτε κάτι περισσότερο».
«Ναι, βέβαια. Τώρα έχουμε πίστη, γιατί ακόμη δεν βλέπουμε τα πράγματα που
έχουμε ξεχάσει. Έχουμε ελπίδα για τον ίδιο λόγο. Η αγάπη, όμως, είναι η
κατάσταση του μέλλοντος αιώνος. Είναι η αιώνια ζωή του Θεού, η λεγόμενη
Βασιλεία του Θεού. Ο Παράδεισος είναι η Βασιλεία αυτού του είδους της αγάπης.
Αυτής της αγάπης, όμως, προσέξτε, γιατί από την άλλη αγάπη έχουμε όλοι μας.
Έτσι δεν είναι; “Μου αρέσεις, σου αρέσω”. Αύριο όχι! Αύριο σε πολεμώ μέχρι
θανάτου! Έτσι δεν είναι σήμερα; “Σ’ αγαπώ μέχρι θανάτου”, και με το ένα λάθος,
και με το άλλο λάθος… Και στις δύο περιπτώσεις φιλαυτία, έτσι δεν είναι; Σ’
αγαπώ λόγω φιλαυτίας υπερβολικά και μπορεί να αυτοκτονήσω αν με εγκαταλείψεις,
πάλι λόγω φιλαυτίας. Και μετά σε μισώ μέχρι θανάτου και σε πολεμώ, μέχρι ένας
από τους δυο μας να σβήσει από αυτόν τον κόσμο. Δεν μπορούμε να υπάρχουμε στον
ίδιο κόσμο εγώ και εσύ, εμείς οι δύο… Τι μίσος αναπτύσσεται μεταξύ ανθρώπων που
αγαπήθηκαν δήθεν προηγουμένως! Και το πρώτο, βεβαίως, είναι αυτό το οποίο… Τι
μου θυμίζετε τώρα…»
Όταν έγραφα τη διατριβή μου για τον Άγιο Μάξιμο, είχα διαβάσει, μεταξύ άλλων,
το βιβλίο ενός σημαντικού ξένου θεολόγου, που είχε τίτλο στα γαλλικά «Φιλαυτία»
και υπότιτλο «Η αγάπη προς τον εαυτό σύμφωνα με τον Άγιο Μάξιμο». Ήταν ένα
φοβερό βιβλίο, πάρα πολύ καλό, γραμμένο από έναν ξένο. Αυτός ήταν
Ρωμαιοκαθολικός, αλλά είχε διαβάσει τον Άγιο Μάξιμο πριν τον διαβάσουμε εμείς.
Λοιπόν, από κάτω είχε βάλει μια μικρή φρασούλα: «Αλλοίμονό μου που έγραψα αυτό
το βιβλίο». «Αλλοίμονό μου», λέει, «που το έγραψα». Καταλάβατε; Όλοι εμείς που
μιλάμε για τη φιλαυτία, αλλοίμονό μας! Καταλάβατε; Διότι αυτά δεν είναι
πράγματα που πρέπει μόνο να τα λες. Μάλιστα, αν τα ξέρεις καλά, είσαι βέβαιος
για την αλήθεια και δεν τα εφαρμόζεις, ενώπιον του Θεού αυτό είναι… Αν δεν τα
ξέρεις, τίποτα. Χτυπάς μέσα στο σκοτάδι γροθιές, όπως κάνουν σήμερα οι
άνθρωποι. Αυτό μου θυμίζουν σήμερα οι ανθρώπινες σχέσεις: μια αρένα. Δεν
υπάρχουν κανόνες. Κανόνες δεν υπάρχουν. Βλέπετε παντού αδικία, υποτίμηση,
παρερμηνείες, παρεξηγήσεις, παραφρονήσεις. Όλοι χρησιμοποιούν τους πάντες. Όλοι
ακολουθούν τους πάντες. Όλοι εξαπατούν, όλοι κάνουν… Συνέχεια αυτό το πράγμα
γίνεται. Γι’ αυτό και λέμε ότι αυτή η ζωή γίνεται κόλαση. Την κάνουμε εμείς,
όμως, έτσι. Αν μπαίναν αυτά τα πράγματα του Θεού μέσα στην καθημερινή μας
πρακτική, αυτός ο κόσμος θα γινόταν ένας απέραντος παράδεισος εδώ και τώρα. Ναι
ή όχι; Εδώ και τώρα θα γινόταν ένας παράδεισος! Και θα λατρεύαμε ο ένας τον
άλλον, ακριβώς επειδή ο καθένας σηκώνει εμένα! Με σήκωσες, με βάστασες, κάνω κι
εγώ το ίδιο για εσένα, και γίνεται αυτός ο τόπος ένας παράδεισος. Αυτός είναι ο
τρόπος του Θεού. “Μπα”, θα μου πεις, “αυτά δεν γίνονται” και λοιπά. Αφού δεν
γίνονται, τράβα την κόλαση και μην έχεις την ψευδαίσθηση ότι θα βγεις από
αυτήν. Θα γίνει αυτό που λέει ο Ηράκλειτος: “Πόλεμος πατήρ πάντων”. Πόλεμος!
Και έρχονται τα ζευγάρια και μου λένε: “Ξέρω εγώ, να, να…”. Λέω: “Πόλεμος πατήρ
πάντων”. Πολεμάτε μέχρι να νικήσει κάποιος. Τι μου λέει ο άλλος; “Αυτό λέω εγώ,
αυτό δεν θέλεις; Να τον νικήσεις; Δεν θέλεις να τον υποτάξεις; Δεν θέλεις να
γίνει όπως θέλεις εσύ; Δεν θέλεις; Λοιπόν, κοπάνα τη μέχρι να πεθάνει. Ή θα
πεθάνει αυτή ή εσύ. Ή θα χωρίσεις, για να πεθάνει κάποιον άλλο. Με καταλάβατε;
Γιατί πάντα οι χωρισμένοι φαίνονται και χειρότερα».
Θα τελειώσω με ένα αστείο που είναι αλήθεια. Το έχω ξαναπεί κάπου δημόσια.
Ήρθε κάποτε κάποιος, μετά από μια τέτοια ομιλία, και μου λέει: «Θεέ μου! Πάτερ
μου, να ξέρετε. Εγώ είμαι, λέει, σε κατάσταση μεγάλης μετανοίας, διότι ο Θεός
μού έδωσε μια γυναίκα άγγελο. Έναν άγγελο επί γης. Αχ, και εγώ δεν το
κατάλαβα».
Εγώ υπέθεσα ότι είχε πεθάνει η γυναίκα του. Και του λέω: «Και τώρα αυτή η
γυναίκα σου πού είναι;» «Ζει», μου λέει. «Και εσύ πώς το έμαθες αυτό;» «Μου το
έμαθε η επόμενη», λέει. Λοιπόν, αυτά.