ΟΣΙΟΥ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ: Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ // Γράμματα σε μια ψυχή (7)

10. Η πανανθρώπινη πίστη στην ύπαρξη του Θεού

Με ρωτάς: ‘‘Πως λέτε ότι κάθε άνθρωπος έχει πνεύμα, με τις εκδηλώσεις που αναφέρατε; Δεν υπάρχουν και λαοί που δεν γνωρίζουν τον Θεό;”.
Σου απαντώ: Ορισμένοι λαοί δεν γνωρίζουν τον αληθινό Θεό, ξέρουν, όμως, ότι Θεός υπάρχει. Αυτό όλοι το ομολογούν. Ωστόσο, θέλοντας να καθορίσουν πιο συγκεκριμένα την ύπαρξη του, πλανήθηκαν και αποκάλεσαν θεούς κτιστά πράγματα – άλλοι τον ήλιο, άλλοι το φεγγάρι, άλλοι κάτι άλλο. Δεν πλανήθηκαν πάντως ολοκληρωτικά, ούτε πάλι πλανήθηκαν όλοι οι λαοί στον ίδιο βαθμό.
Όταν ο Θεός, μετά τον πύργο της Βαβέλ, «διασκόρπισε σ’ όλη τη γη» τους ανθρώπους (Γεν. 11:8, 9), πήραν μαζί τους και διατήρησαν κάποιες ορθές έννοιες για τον Θεό, όπως: Αόρατο Πνεύμα, Δημιουργός, Προνοητής, Κριτής, Τιμωρός. Όλοι τον δέχονταν ως Δημιουργό, Προνοητή και Τιμωρό. Δεν τον δέχονταν, όμως, όλοι ως άυλο Πνεύμα. Έτσι, ορισμένοι «αντί για τον δημιουργό αθάνατο Θεό, έφτασαν στο σημείο να προσκυνούν είδωλα που παρασταίνουν θνητούς ανθρώπους, πουλιά, τετράποδα ζώα και ερπετά» (Ρωμ. 1:23). «Ενώ γνώρισαν τον Θεό», γνώρισαν, δηλαδή, ότι υπάρχει Θεός, «δεν τον δόξασαν ως Θεό» (Ρωμ. 1:21).
Από τους λαούς της Ανατολής, οι Πέρσες και οι Ινδοί, καθώς και οι Ινδιάνοι της Αμερικής είχαν την πιο υψηλή και ευγενή αντίληψη για τον Θεό, ενώ οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι θα έλεγα πως τον υποτίμησαν. Οι Ινδιάνοι, λ.χ., αποκάλεσαν τον Θεό Παγκόσμιο Πνεύμα, πνεύμα αόρατο, που περικλείει τα πάντα. Δεν προχώρησαν, όμως, πιο πέρα. Οι Ινδοί πήγαν βαθύτερα. Ωστόσο, μολονότι διατήρησαν τις έννοιες της αορασίας, της παντοδυναμίας και της παντοκρατορίας του Θεού, θέλησαν να καθορίσουν πιο συγκεκριμένα τις δημιουργικές και προνοιακές ενέργειες του, και τότε παρασύρθηκαν σ’ ένα πλήθος φαντασιοκοπιών και παραδοξοτήτων.
Μπορούμε να πούμε, λοιπόν, πως υπάρχουν λαοί που δεν γνωρίζουν τον Θεό, όχι όμως και λαοί που δεν πιστεύουν στην ύπαρξη του. Κάποιοι περιηγητές ισχυρίστηκαν ότι συνάντησαν φυλές που δεν αναγνώριζαν και δεν λάτρευαν τον Θεό. Αλλά το πιθανότερο είναι πως δεν έτυχε ν’ ακούσουν κάποιαν ομολογία πίστεως ή να δουν κάποιαν εκδήλωση λατρείας του Θεού. Για να εξακριβώσουν τη θρησκευτική συμπεριφορά τους και να γνωρίσουν τις λατρευτικές συνήθειες τους, θα έπρεπε να παραμείνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα ανάμεσα τους.
Να, στις μέρες μας, ο Μπέκερ έζησε για έναν ολόκληρο μήνα κοντά σε μια φυλή του ποταμού Νείλου, στην Αίγυπτο. Δεν είδε να λατρεύεται καμιά θεότητα μέχρι το νέο φεγγάρι. Τότε μόνο ο βασιλιάς και οι πρεσβύτεροι της φυλής ετοίμασαν έναν ταύρο και ανέβηκαν σε κάποιον κοντινό λόφο, όπου τον θυσίασαν. ‘‘Αν είχα φύγει δυο-τρεις μέρες νωρίτερα”, λέει ο Μπέκερ, “θα είχα διακηρύξει με κάθε ειλικρίνεια πως η φυλή εκείνη δεν λατρεύει τον Θεό”.
Δεν υπάρχουν άνθρωποι, λοιπόν, που να μην παραδέχονται την ύπαρξη Θεού. Είναι, βέβαια, κάποιοι επιστήμονες, που με την αυτοπεποίθηση αλλά και τον εγωισμό της κοσμικής σοφίας τους, δηλώνουν άθεοι. Λένε και γράφουν ένα σωρό επιχειρήματα που σε καμιά σοβαρή κριτική δεν αντέχουν. Το ξέρουν κατά βάθος και οι ίδιοι. Γι’ αυτό βλέπεις ότι, ενώ παρουσιάζονται σαν άπιστοι, το κάνουν συνήθως με κάποια συστολή ή διστακτικότητα. Γιατί άλλα λένε οι γλώσσες τους ή γράφουν οι πένες τους, και άλλα τους πληροφορούν οι καρδιές τους.
Όταν αποκτήσει κανείς την εμπειρία της υπάρξεως του Θεού, όταν δηλαδή γνωρίσει βιωματικά τον Θεό, τότε υπακούει στη συνείδηση του, που λειτουργεί κατά φύση, πιστεύει στη μέλλουσα ζωή, πιστεύει σ’ όλες τις θείες επαγγελίες.
Το πνεύμα είναι η δύναμη που στηρίζει και ενισχύει αυτά τα πιστεύματα. Το πνεύμα, το ύψιστο και θείο στοιχείο του ανθρώπου, είναι η δύναμη που ανυψώνει την ψυχή από το ορατό στο αόρατο, από το πρόσκαιρο στο αιώνιο, από τη δημιουργία στο Δημιουργό.
Και μπορεί κανείς να εξασθενίσει αυτή τη δύναμη σε ποικίλους βαθμούς ή να διαστρέψει τις αξιώσεις της, δεν μπορεί όμως να την καταπνίξει εντελώς ή να την εκμηδενίσει. Είναι αναπόσπαστο τμήμα της ανθρώπινης φύσεως, που εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους σε κάθε άνθρωπο.
Η ερώτησή σου ήταν που μ’ έκανε να σου μιλήσω σε τούτο το γράμμα μου για την πανανθρώπινη πίστη στην ύπαρξη του Θεού. Δεν πειράζει. Έτσι κι αλλιώς θα σου έγραφα, αν και όχι για το θέμα αυτό, φορά. αλλά για την επίδραση του πνεύματος στην ψυχή, με την οποία είναι ενωμένο. Θα το κάνω την επόμενη φορά.

11. Η επίδραση του πνεύματος στο τριμερές της ψυχής

Από και μετά τη συνένωση της με το πνεύμα, η Ψυχή μεταμορφώθηκε: Ήταν από τη φύση της ψυχή ζωική και έγινε ψυχή ανθρώπινη, αποκτώντας τις δυνάμεις και τις ενέργειες που ανέφερα. Η ανθρώπινη ψυχή, λοιπόν, εκδηλώνει ανώτερες επιθυμίες και εμφανίζει υψηλότερες εφέσεις, γιατί έχει τη θεία πνοή. Αυτό γίνεται φανερό και στα τρία μέρη της ψυχής.
1. Στο λογιστικό μέρος, ο πόθος και η αναζήτηση του ιδεατού από την ψυχή οφείλεται στην επενέργεια του πνεύματος. Η όλη λειτουργία του νου κατευθύνεται από την εμπειρία και την παρατήρηση. Απ’ όσα μαθαίνει η ψυχή πρόχειρα και αποσπασματικά μ’ αυτόν τον τρόπο, κάνει γενικεύσεις, βγάζει συμπεράσματα και καταλήγει σε κάποιες βασικές παραδοχές για κάθε αντικείμενο ή σύνολο ομοειδών αντικειμένων.
Δεν είναι, όμως, ποτέ ικανοποιημένη με ότι γνωρίζει. Επιδιώκει να μάθει περισσότερα, ν’ ανέβει πιο ψηλά, να προσδιορίσει τη σημασία και τη θέση κάθε αντικειμένου μέσα στο γενικό σύνολο της δημιουργίας. Γνωρίζουμε, λ.χ., από σχετικές παρατηρήσεις και αντίστοιχα συμπεράσματα, τι είναι ο άνθρωπος. Δεν είμαστε, όμως, ικανοποιημένοι με όσα γνωρίζουμε. Έτσι θέτουμε το ερώτημα: “Ποια είναι η θέση του ανθρώπου μέσα στην όλη δημιουργία;”.
Στην προσπάθεια να δοθεί μια απάντηση, ο ένας αποφαίνεται ότι ο άνθρωπος είναι η κεφαλή και η κορωνίδα της δημιουργίας
• ο άλλος υποστηρίζει ότι είναι ο ύψιστος ιερουργός, επειδή αυτός μόνο αναπέμπει στον Θεό έλλογη και συνειδητή δοξολογία, ενώ όλα τα υπόλοιπα κτίσματα τον δοξολογούν ορμέμφυτα και ασυνείδητα
• κι ένας άλλος διατυπώνει μια τρίτη άποψη.
Η ψυχή έχει την τάση να γεννάει τέτοιες ιδέες, όχι μόνο για τον άνθρωπο, μα και για κάθε άλλο κτίσμα ή και για την κτίση ως σύνολο. Ανεξάρτητα από το αν αυτές οι ιδέες ανταποκρίνονται ή όχι στην πραγματικότητα, το βέβαιο είναι πως ή ψυχή έχει την τάση να τις αναζητάει και να τις παράγει. Αυτός, λοιπόν, είναι ο πόθος για το ιδεατό αφού η έννοια ενός αντικειμένου βρίσκεται στην ιδέα, στην αντίληψή του από την ψυχή.
Πρόκειται για έναν πανανθρώπινο πόθο, αφού κι εκείνοι ακόμα που δεν αναγνωρίζουν καμιάν αξία σε άλλο είδος γνώσεως πέρα από την εμπειρική, ανεπίγνωστα και ακούσια υιοθετούν και την ιδεατή γνώση, πράγμα άλλωστε αναπόφευκτο. Απορρίπτουν με τη γλώσσα τις ιδέες, αλλά στην πράξη καταστρώνουν ιδέες. Αναγκάζονται από τα πράγματα να αποδεχθούν εικασίες και υποθέσεις, που αποτελούν την πιο χαμηλή μορφή γνώσεως θυμήσου τα «αξιώματα» των μαθηματικών -, χωρίς τις οποίες, όμως δεν θα μπορούσαμε ν’ αποκτήσουμε την παραμικρή γνώση.
Η μεταφυσική, ως κλάδος της επιστήμης της φιλοσοφίας, που πραγματεύεται τις πρώτες αρχές και αιτίες των όντων, δεν αποτελεί παρά έναν αποκλειστικά ιδεατό τρόπο έρευνας των σχετικών θεμάτων, Το πνεύμα, που είναι πάντα παρόν μέσα μας σαν μια ισχυρή δύναμη και αναγνωρίζει μυστικά τον Θεό ως δημιουργό και προνοητή, έλκει την ψυχή προς τον αόρατο και απέραντο εκείνο κόσμο. Ίσως το πνεύμα, με τον θεϊκό χαρακτήρα του, ήταν προορισμένο να βλέπει και να κατανοεί όλα τα πράγματα «εν τω Θεώ».
Αυτό θα έκανε, αν δεν είχε συμβεί το προπατορικό αμάρτημα. Τώρα, όμως, όποιος θέλει να προσεγγίσει ιδεατά και θεωρητικά την πραγματικότητα, πρέπει ν’ αρχίσει από τον Θεό ή από τη φυσική πίστη που Εκείνος χάραξε στο πνεύμα μας. Οι φιλόσοφοι που δεν ξεκινούν απ’ αυτή την αφετηρία, δεν είναι εργάτες της αληθινής φιλοσοφίας.
2. Στο επιθυμητικό, από τη δραστηριότητα της ψυχής, εμφανίζεται επιθυμία για την εκτέλεση καλών έργων ή πόθος για την απόκτηση αρετών. Το μέρος τούτο της ψυχής, δηλαδή η βούληση, αποσκοπεί στη δημιουργία τέτοιων εγκόσμιων-βιοτικών συνθηκών, που να καθιστούν τον άνθρωπο ευτυχισμένο.
Η ψυχή, εκπληρώνοντας αυτό το έργο, έχει την πεποίθηση ότι δημιουργεί συνθήκες ζωής είτε ευχάριστες είτε ωφέλιμες είτε αναγκαίες. Δεν ικανοποιείται͵ ωστόσο με έργα που είναι μόνα αναγκαία, ωφέλιμα και ευχάριστα, αλλά επιζητεί να εκπληρώσει κι άλλα, που είναι αγαθά, χρηστά και δίκαια.
Συχνά, μάλιστα, αγωνίζεται γι’ αυτά με υπερβολικό ζήλο, μολονότι όχι μόνο δεν προσφέρουν τίποτα στην επίγεια ζωή, αλλά και τη δυσκολεύουν και τη γεμίζουν θλίψεις. Ο πόθος αυτός του αγαθού και του δικαίου εκδηλώνεται σε μερικούς ανθρώπους με τόση δύναμη, ώστε θυσιάζουν για χάρη του όλες τις ανέσεις και απαρνιούνται όλες τις απολαύσεις της ζωής. Είναι κάτι που μπορείς να δεις παντού, ακόμα και έξω από το χριστιανισμό. Από που προέρχονται τέτοιες εκδηλώσεις; Από το πνεύμα!
Το κριτήριο της άγιας, της ενάρετης, της δίκαιης ζωής είναι χαραγμένο στη συνείδηση όλων των ανθρώπων. Η ψυχή «πληροφορείται» γι’ αυτή τη ζωή από το πνεύμα, με το οποίο είναι ενωμένη. Θα μπορούσαμε να πούμε, πως η ψυχή ελκύεται τόσο από την αόρατη ομορφιά και το μεγαλείο του πνεύματος, που αποφασίζει να μεταμορφώσει τη ζωή της και να διαμορφώσει τα έργα της σύμφωνα με τις απαιτήσεις εκείνου.
Σ’ όλους εκδηλώνονται κάποτε τέτοιοι πόθοι. Βέβαια, δεν αφοσιώνονται όλοι απόλυτα και ισόβια στην εκπλήρωση τους. Δεν υπάρχει, όμως, ούτε ένας άνθρωπος, που, για ένα μικρό έστω διάστημα της ζωής του, να μην έχει αφιερώσει τη δραστηριότητά του στην ικανοποίηση των επιταγών του πνεύματος.
3. Στο θυμικό μέρος της ψυχής εμφανίζεται ο πόθος για το ωραίο. Κύριο έργο του θυμικού είναι να διακρίνει με τις αισθήσεις: α) τι είναι ευχάριστο και τι δυσάρεστο για την ψυχή και β) τις επιδράσεις που δέχεται ή ψυχή από τον εξωτερικό κόσμο, με μέτρο και κριτήριο την ικανοποίηση ή μη των ψυχοσωματικών αναγκών.
Στον χώρο των αισθήσεων, όμως, βλέπουμε, εκτός απ’ αυτά τα ιδιοτελή ας τα πούμε έτσι αισθήματα, και ορισμένα άλλα, ανιδιοτελή, εντελώς άσχετα δηλαδή με την ικανοποίηση των αναγκών της ψυχής και του σώματος. Τέτοια είναι τα αισθήματα της τέρψεως από το ωραίο. Το μάτι δεν θέλει να ξεκολλήσει από το λουλούδι και το αυτί δεν θέλει να στερηθεί τη μελωδία, μόνο και μόνο επειδή και τα δύο είναι ωραία.
Όλοι διαμορφώνουμε και διακοσμούμε όπως μας αρέσει το χώρο, όπου ζούμε, έτσι ώστε να είναι ωραίος σύμφωνα με το γούστο μας. Όλοι διαλέγουμε κάποιαν ωραία τοποθεσία, για να πάμε περίπατο ή εκδρομή. Όλοι απολαμβάνουμε και αυτή είναι μια απόλαυση ανώτερη έναν ωραίο ζωγραφικό πίνακα, ένα ωραίο γλυπτό, την καλή μουσική και το καλό τραγούδι.
Ακόμη ανώτερη είναι η απόλαυση από τη λογοτεχνία, και μάλιστα την ποίηση. Τα έργα της τέχνης μας θέλγουν όχι τόσο για την ομορφιά της εξωτερικής τους φόρμας, όσο για την ομορφιά της εσωτερικής τους συνθέσεως, τη νοερή, την ιδεατή ομορφιά.
Από που προέρχονται αυτές οι ψυχικές εκδηλώσεις; Από το πνεύμα, που γνωρίζει τον Θεό, που προσοικειώνεται φυσικά και αβίαστα το θείο κάλλος και επιζητεί να ευφραίνεται μόνο μ’ αυτό. Το πνεύμα, βέβαια, δεν μπορεί να αποφανθεί θετικά για το τι ακριβώς είναι το θείο κάλλος. Καθώς, όμως, έχει χαραγμένο μέσα του το αποτύπωμα του κάλλους αυτού, αποφαίνεται θετικά για το τι δεν είναι, όταν δεν ικανοποιείται με οτιδήποτε κτιστό.
Η θέα του θείου κάλλους, η μετοχή σ’ αυτό και η τέρψη απ’ αυτό είναι απαιτήσεις και συνάμα ανάγκες του πνεύματος, είναι η ίδια η ζωή του, η παραδείσια ζωή. Και ή ψυχή, που έχει γνωρίσει το θείο κάλλος μέσω του πνεύματος, με το οποίο είναι ενωμένη, ακολουθεί στ’ αχνάρια του. Αποκτώντας αίσθηση του θείου κάλλους από την ίδια τη νοερή της εικόνα, σκιρτάει με αγαλλίαση, γιατί μέσα της παρουσιάστηκε η αντανάκλαση του κάλλους αυτού (τέρψη). Ύστερα επινοεί και σχεδιάζει μόνη της πράγματα, στα οποία ελπίζει να απεικονίσει το θείο κάλλος όπως της παρουσιάστηκε (αυτό κάνουν οι καλλιτέχνες και οι ηθοποιοί).
Εδώ πρέπει να τονίσω, ότι ως καλλιτεχνικά έργα θεωρώ μόνο εκείνα που το περιεχόμενο τους εμπνέεται από την πνευματική ωραιότητα των αόρατων θείων πραγμάτων, όχι εκείνα που, μολονότι είναι αισθητικά ωραία, αναπαριστάνουν απλώς τη ζωή ή καθημερινά περιστατικά της. Η ψυχή, κατευθυνόμενη από το πνεύμα, δεν ζητάει μόνο το ωραίο, αλλά και την έκφραση του σε ωραίες μορφές του αόρατου κόσμου. Σ’ αυτόν τον κόσμο γνέφει το πνεύμα με τη δραστηριότητα του.
Δεν νομίζω ότι θα δυσκολευτείς να καταλάβεις όσα σου γράφω. Σε παρακαλώ, πάντως, να μην τα διαβάσεις βιαστικά και επιπόλαια. Μελέτησε τα με προσοχή και συσχέτισε τα με τον εαυτό σου. Εμπνέεται η ψυχή σου από το πνεύμα; Στο κάτω-κάτω, είσαι τραγουδίστρια και μουσικός! Μιαν άλλη φορά θα αναλύσουμε μαζί κριτικά, σύμφωνα με τους κανόνες που έχουμε θέσει, την άποψή σου ως προς το τι εκπροσωπούν οι καλές τέχνες.