ΟΣΙΟΥ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ: Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ // Γράμματα σε μια ψυχή (4)

7. Το επιθυμητικό μέρος της ψυχής και η λειτουργία του

Η δύναμη που ενεργεί στο επιθυμητικό μέρος της ψυχής είναι η βούληση. Η βούληση θέλει, επιθυμεί, να αποκτήσει, να χρησιμοποιήσει ή να πραγματοποιήσει ότι την ωφελεί, ότι της χρειάζεται και ότι την ευχαριστεί, ενώ απεναντίας, δεν θέλει, δεν επιθυμεί, ότι τής είναι ασύμφορο ή δυσάρεστο. Η βούληση είναι στην πραγματικότητα η καθοριστική δύναμη που εποπτεύει, διαφυλάσσει και συντηρεί όλες τις άλλες δυνάμεις της ψυχής και του σώματος, καθώς και όλες τις λειτουργίες που πρέπει να ενεργοποιηθούν, όταν χρειαστεί.
Στη βάση της βουλήσεως βρίσκεται ο ζήλος, δηλαδή ο πόθος και η δίψα της ψυχής για κάτι. Κίνητρα της είναι το ευχάριστο, το ωφέλιμο και το αναγκαίο. Όταν αυτά τα έχει ο άνθρωπος, ο ζήλος του κοιμάται και οι ψυχοσωματικές δυνάμεις του αδρανούν• όταν δεν τα έχει, τότε του κεντρίζουν την επιθυμία, και η επιθυμία του ανάβει το ζήλο.
Το επιθυμητικό μπορεί να αναλυθεί ως εξής: Η ψυχή και το σώμα έχουν ανάγκες – ανάμεσα τους και τις συνηθισμένες οικογενειακές και κοινωνικές – που, αυτές καθ’ αυτές, δεν έχουν να κάνουν με αντίστοιχες σαφείς επιθυμίες, αποτελούν όμως προσχήματα για την ικανοποίησή τους. Αν λοιπόν, σε κάποια συγκεκριμένη περίπτωση και με συγκεκριμένο τρόπο ικανοποιηθεί μια ανάγκη, κάθε φορά που θα επανεμφανίζεται στο μέλλον, θα γεννάει και την επιθυμία για αυτό, με το οποίο ικανοποιήθηκε στο παρελθόν.
Η επιθυμία έχει πάντα ένα σαφές και συγκεκριμένο αντικείμενο: μιαν ανάγκη που ικανοποιήθηκε με κάποιον τρόπο. Κι αν τυχόν ικανοποιήθηκε με ποικίλους τρόπους, όποτε εμφανίζεται, συνοδεύεται και από αντίστοιχες ποικίλες επιθυμίες, με τις οποίες επιζητείται, είτε σωρευτικά είτε εναλλακτικά, η ικανοποίηση της ανάγκης. Αν παρατηρήσουμε προσεκτικά τον εαυτό μας, θα δούμε ένα πλήθος επιθυμιών να εισχωρούν στην ψυχή μας και να ζητούν πότε το ένα και πότε το άλλο πράγμα. Οι πραγματικές ανάγκες καλύπτονται από τις επιθυμίες και δεν φαίνονται ξεκάθαρα.
Και η ψυχή τι κάνει με τις επιθυμίες αυτές; Η ψυχή έχει δυνατότητα επιλογής: Από τους στόχους ή τα αντικείμενα που βρίσκονται κάθε φορά μπροστά της, προτιμάει ένα. Συνάμα παίρνει και μιαν απόφαση: Να πραγματοποιήσει το στόχο ή να αποκτήσει το αντικείμενο που διάλεξε. Στη συνέχεια, ανάλογα με την απόφαση, επιλέγονται τα μέσα και καθορίζεται ή μέθοδος για την υλοποίηση της. Τέλος, στον κατάλληλο χρόνο και τόπο, έρχεται η ενέργεια, ή πράξη.
Όλες οι πράξεις μας, ακόμα και οι πιο ασήμαντες, εκτελούνται μ’ αυτή τη διαδικασία. Θα το διαπιστώσεις κι εσύ, αν παρατηρήσεις προσεκτικά τον τρόπο με τον οποίο συνήθως ενεργείς. Μερικές φορές οι επιμέρους φάσεις της όλης διαδικασίας – επιλογή αντικειμένου ή στόχου, απόφαση, επιλογή μέσων, καθορισμός μεθόδου – συντελούνται ακαριαία, λόγω της συνήθειας από τη συχνή επανάληψη μιας πράξεως. Τότε ή πράξη ακολουθεί αμέσως μετά την επιθυμία.
Ο άνθρωπος που έχει φτάσει σε ώριμη ηλικία, κάνει σχεδόν τα πάντα από συνήθεια. Σπάνια επιχειρεί κάτι νέο ή αναλαμβάνει κάποιαν υποχρέωση που τον απομακρύνει από τη σφαίρα των έργων και των γνώσεων του. Έτσι, ένας συγκεκριμένος τρόπος ζωής απαιτεί και πράξεις ανάλογες, πράξεις που να του ταιριάζουν.
Και καθώς αυτές επαναλαμβάνονται συχνά, είναι φυσικό να γίνονται συνήθειες, τρόποι και κανόνες ζωής, στοιχεία του ίδιου του χαρακτήρα. Η σκέψη, η νοοτροπία, η ζωή ολόκληρη καθενός ανθρώπου συγκροτείται και καθορίζεται από το σύνολο όλων αυτών των συνηθειών και των κανόνων. Αν γνωρίζεις πως ζει κάποιος, μπορείς εύκολα να εικάσεις τι σκέφτεται σε μια περίσταση ή πως θ’ αντιδράσει σε μιαν άλλη.
Ο ρυθμιστής της ενεργητικής ζωής είναι η σύνεση, η φρόνηση, που, μολονότι σχεδόν ταυτίζεται με τη λογική, είναι στην υπηρεσία της βουλήσεως. Στη σφαίρα του λογιστικού, η λογική – ή, πιο σωστά, ο λογικός νους – παίρνει τις αποφάσεις με βάση τη γνώση του, ενώ στις σφαίρες του επιθυμητικού και των πράξεων καθορίζει το πως θα πραγματοποιηθεί όπως πρέπει εκείνο που ορθά επιθυμήθηκε.
Όταν ο άνθρωπος μάθει να κάνει σωστές εκτιμήσεις και να παίρνει εύστοχες αποφάσεις, χειρίζεται με επιτυχία τις υποθέσεις του. Και τότε δίκαια θεωρούμε πως έχει φρόνηση. Φρόνηση, λοιπόν, είναι η ικανότητα του ανθρώπου να αντιμετωπίζει τις ποικίλες περιστάσεις και να διεκπεραιώνει τις ποικίλες υποθέσεις με επιτυχία, επιτυχία που προϋποθέτει επιλογή των πιο αποτελεσματικών μέσων και διακριτική εκτέλεση των πράξεων μέσα στο πλαίσιο των εξωτερικών συνθηκών τους.
Απ’ όσα σου είπα ως τώρα, δεν θα δυσκολευτείς να βγάλεις τα ανάλογα συμπεράσματα ως προς τη φυσική και ορθή λειτουργία της βουλήσεως, η οποία, όπως βλέπεις, κυριαρχεί σ’ όλες τις δυνάμεις μας και στη ζωή μας. Έργο της είναι να καθορίζει τον τρόπο, τη μέθοδο και το μέτρο ικανοποίησης των επιθυμιών, που γεννιούνται από τις ανάγκες, έτσι ώστε η ζωή να κυλάει με τρόπο επιθυμητό, εξασφαλίζοντας στον άνθρωπο ειρήνη και χαρά.
Ανάγκες και επιθυμίες έχουμε όλοι μας ψυχικές, σωματικές, βιοτικές, κοινωνικές. Δεν εκδηλώνονται, όμως, σε όλους με τον ίδιο τρόπο, επειδή και η ζωή όλων δεν διαμορφώνεται με τον ίδιο τρόπο. Τα έργα και οι ενασχολήσεις ενός ανθρώπου καθορίζονται α) από το πώς μπορεί και πώς πρέπει να ικανοποιήσει τις ιδιαίτερες ανάγκες και επιθυμίες του στην κατάσταση που του ταιριάζει, και β) από το πώς μπορεί και πώς πρέπει να εφαρμόσει τις κατάλληλες μεθόδους, ώστε να διαμορφώσει τη ζωή του σύμφωνα με αυτή την κατάσταση.
Αποστολή του επιθυμητικού είναι να κατευθύνει συνετά τη ζωή μας, σ’ όλες τις εκφάνσεις της, μέσα στα μέτρα που επιβάλλει η φύση μας. Αυτό είναι το ιδανικό. Συνήθως, όμως, τι συμβαίνει στην πράξη;
Στο λογιστικό μέρος της ψυχής έχουμε σύγχυση, διασπορά και περιπλάνηση των λογισμών, ενώ στο επιθυμητικό αστάθεια, αταξία και φίλαυτες επιθυμίες, στις οποίες παραδινόμαστε χωρίς αντίσταση. Πόσο χρόνο σπαταλάμε σε χασομέρια και άσκοπες ενέργειες! Τριγυρνάμε εδώ κι εκεί, κάνουμε και ξανακάνουμε διάφορα ασήμαντα ή ανώφελα πράγματα, μην μπορώντας μάλιστα να εξηγήσουμε λογικά τις πράξεις μας.
Οι αλλεπάλληλες ασχολίες μας έχουν στήσει χορό, τον τρελό χορό της ματαιότητας, και μας σέρνουν πίσω τους. Γεννιούνται μέσα μας ανεξέλεγκτες επιθυμίες. “Δώσε μου, δώσε μου!”, μας λένε ακατάπαυστα. Μερικές φορές μας φαίνονται καλές, άλλες φορές πάλι καταλαβαίνουμε πως είναι μάταιες. Πότε το καταλαβαίνουμε; Όταν η κυρά μας, η βούληση, κάνει την εμφάνισή της.
Σκέψου ακόμα πόσες εμπαθείς και βασανιστικές επιθυμίες έχουμε, επιθυμίες που θεμελιώνονται στην οργή, στο μίσος, στο φθόνο, στην εκδικητικότητα, στην κενοδοξία κ.λπ. Οι επιθυμίες πρέπει να πηγάζουν από τις φυσικές ανάγκες της ατομικής, της οικογενειακής και της κοινωνικής ζωής. Αυτές οι κακίες, όμως, τι το φυσικό έχουν; Τίποτα. Μόνο σύγχυση προκαλούν σε ότι είναι φυσικό και κανονικό στη ζωή. Για πες μου, λοιπόν, από που προέρχεται αυτή η «βαρβαρική» εισβολή;
Κλείνω το γράμμα μου, αφήνοντάς σε να το συλλογιστείς.