ΟΣΙΟΥ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ: Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ // Γράμματα σε μια ψυχή [8]

12. Συμπεράσματα. Η υπεροχή της πνευματικής ζωής

Στο σημείο αυτό, ας ανακεφαλαιώσουμε όσα έχουμε πει, βγάζοντας κάποια συμπεράσματα. Μπορείς να δεις πόσες πλευρές ή, καλύτερα, πόσες βαθμίδες ζωής υπάρχουν. Είναι η πλευρά ή βαθμίδα της πνευματικής ζωής• είναι εκείνη της πνευματικής-διανοητικής• είναι η αποκλειστικά διανοητική• είναι η διανοητική-σωματική (την οποία μάλλον δεν έχω περιγράψει ικανοποιητικά και στην οποία ανήκουν οι παρατηρήσεις με τη φαντασία και τη μνήμη, οι επιθυμίες που προέρχονται από φυσικές ανάγκες και τα συναισθήματα από σωματικές καταστάσεις και εντυπώσεις)• τέλος, είναι η σωματική ή σαρκική.

Πέντε βαθμίδες ζωής, λοιπόν, υπάρχουν συνολικά αλλά ένα πρόσωπο στον κάθε άνθρωπο. Και αυτό το ένα πρόσωπο ζει πρώτα τη μια ζωή, ύστερα την άλλη, έπειτα την τρίτη. Από το είδος ζωής που ζει κάθε φορά, παίρνει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα, που αντανακλάται στις απόψεις και τις διαθέσεις του, στις συνήθειες και τα συναισθήματα του.

Η ζωή του, δηλαδή, είναι είτε πνευματική, με πνευματικές θεωρήσεις, συνήθειες και συναισθήματα, είτε διανοητική, με διανοητικές εννοιολογικές συλλήψεις, συνήθειες και συναισθήματα, είτε σαρκική, με σαρκικούς λογισμούς, πράξεις και συναισθήματα. (Δεν εξετάζω τις ενδιάμεσες βαθμίδες, τη διανοητική-πνευματική και τη διανοητική σωματική, γιατί δεν θέλω να επεκταθούμε σε πολυάριθμες κατηγορίες).

Αυτό δεν σημαίνει πως ένας πνευματικός άνθρωπος δεν διαθέτει διανοητική και σαρκική πλευρά, αλλά πως η πνευματική δεσπόζει, υποτάσσοντας και καλύπτοντας τις άλλες δύο. Όμοια σ’ έναν διανοητικό άνθρωπο υπάρχουν η πνευματική και ή σαρκική πλευρά• η διανοητική, όμως, δεσπόζει, κατευθύνει το καθετί και δίνει τον δικό της τόνο στο καθετί, καλύπτοντας την πνευματική πλευρά με το κάλυμμα της διάνοιας. Ένας σαρκικός άνθρωπος, τέλος, διαθέτει και τις άλλες δυο πλευρές, την πνευματική και τη διανοητική• αυτές, όμως, καλύπτονται από τη σαρκικότητα και υποδουλώνονται στη σάρκα.

Ανεξάρτητα από τη βαθμίδα στην οποία βρίσκεται ένας άνθρωπος, όλες οι πλευρές του παραμένουν μέσα του ακέραιες, ως έμφυτες και εγγενείς. Ποτέ δεν υποδουλώνεται σε μία τόσο πολύ, ώστε να μην μπορεί να ελευθερωθεί από τα δεσμά της. Πάντα έχει τη δυνατότητα να μεταπηδήσει από τη μια βαθμίδα στην άλλη, αφού εξασθενίσει κάποια πλευρά και ισχυροποιήσει κάποιαν άλλη. Έτσι, ακόμα κι ένας πνευματικός άνθρωπος, μπορεί να πέσει στη διανοητικότητα, ή τη σαρκικότητα, όταν σαγηνευθεί από τη διανοητική, ή τη σαρκική ζωή, και ένας σαρκικός άνθρωπος να ανυψωθεί στην πνευματικότητα, όταν σαγηνευθεί από την πνευματική ζωή.

Ο άνθρωπος είναι πάντα ελεύθερος. Η ελευθερία του δίνεται μαζί με τη συνείδηση του “εγώ”, της υπάρξεώς του, συνιστώντας μαζί μ’ αυτήν την ουσία του πνεύματος και το κριτήριο της ανθρώπινης υποστάσεως. Αν αφαιρέσεις από τον άνθρωπο την ελευθερία και τη συνείδηση του “εγώ”, του αφαιρείς το πνεύμα. Και τότε δεν είναι πια άνθρωπος.

Ενώ, όμως, ο άνθρωπος έχει την ελευθερία να κινείται προς τα πάνω ή προς τα κάτω, στις διάφορες βαθμίδες ζωής, δεν μπορεί να κινείται με την ίδια ευκολία και άνεση, όταν πηγαίνει από τα ύψη στα βάθη ή αντίστροφα. Ούτε, πάλι, οι κινήσεις αυτές μπορούν να συντελεστούν μέσα στον άνθρωπο τόσο γρήγορα όσο οι μετακινήσεις του από ένα δωμάτιο σ’ ένα άλλο, μετακινήσεις που γίνονται αναρίθμητες φορές κάθε μέρα.

Μ΄ αυτό θέλω απλά να πω, ότι ο άνθρωπος που έχει την αυτοσυνειδησία και την ελευθερία του, δεν είναι ανεύθυνος για την εσωτερική του κατάσταση. Αν, μάλιστα, έχει πέσει σε κατάσταση αφύσικη και παραμένει σ’ αυτήν, τότε ο ίδιος είναι αποκλειστικά υπεύθυνος και υπόλογος ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων.

Καθεμιά από τις βαθμίδες ή τις εκδηλώσεις της ζωής μας είναι φυσική, γι’ αυτό και αυτή καθ’ εαυτή δεν μπορεί να καταδικαστεί. Κατάσταση αφύσικη και γι’ αυτό καταδικαστέα είναι εκείνη της περιπλανήσεως των λογισμών και της αστασίας των επιθυμιών, που διεγείρονται από τα πάθη. Τα πάθη, που δεν είναι φυσικά αλλά ξένα στην ανθρώπινη φύση, αναμοχλεύουν και αναστατώνουν τα συναισθήματα της καρδιάς.

Η περιπλάνηση των λογισμών, η αστασία των επιθυμιών και η αναστάτωση της καρδιάς μας ταλαιπωρούν ακατάπαυστα, παρασύροντας μας σχεδόν πάντα σε λάθος δρόμο και μην αφήνοντας μας να κάνουμε το παραμικρό πράγμα όπως θα έπρεπε, Αυτή η αρρώστια, μολονότι πανανθρώπινη, δεν είναι φυσική την αφήνουμε να μας προσβάλει, την «αρπάζουμε» εκούσια.

Ο εχθρός την εκμεταλλεύεται έξυπνα κάθε φορά που επιχειρεί να ρίξει κάποιον άνθρωπο στα δίχτυα του: Πρώτα εισχωρεί στο χείμαρρο των λογισμών. Ύστερα ανάβει με τους λογισμούς εμπαθείς επιθυμίες. Και, τέλος, αναστατώνει με τις επιθυμίες την καρδιά. Τότε ο άνθρωπος, αν δεν συνέλθει έγκαιρα, πέφτει. Και μετά την πτώση του βυθίζεται σε μια βίαιη δίνη άτακτων λογισμών, επιθυμιών και συναισθημάτων, μερικές φορές για λίγο, άλλοτε για πολύ και όχι σπάνια για πάντα.

Μια τέτοια ζωή, που κάποια γεύση της το θυμάσαι πήρες, κυλάει ολοκληρωτικά μέσα σ’ αυτή τη δίνη, μια δίνη άγρια ή ήπια, αφανή ή απροκάλυπτη μέσα στην ωμή χυδαιότητα της. Δεν ξέρω αν υπάρχει έστω κι ένας άνθρωπος ελεύθερος από την περιπλάνηση των λογισμών και των ιδεών.

Πρόσεξε την, σε παρακαλώ, αυτή την αρρώστια μας. Εν μέρει, βέβαια, την έχεις ήδη προσέξει, αφού παραπονιέσαι για το χείμαρρο των λογισμών σου. Αγωνίσου, λοιπόν, να θεραπευθείς. Ακατάπαυστα να θυμάσαι ότι μέσα σου υπάρχει πάντα κάτι που δεν είναι καλό, κάτι που επιδιώκει σταθερά να σε πλανήσει, να σε βγάλει από τον σωστό δρόμο.

Όσο για τις άλλες δυο πλευρές του ανθρώπου, τη διανοητική και τη σωματική ή σαρκική, αυτές είναι, όπως ήδη είπαμε, φυσικές και απαλλαγμένες από αμαρτία. Τόσο ο διανοητικός άνθρωπος, όμως, όσο και, πολύ περισσότερο, ο σαρκικός δεν είναι απαλλαγμένοι από αμαρτία. Αμαρτάνουν, αφήνοντας να κυριαρχήσει μέσα τους κάτι που προορίστηκε να είναι όχι πρωτεύον και κυρίαρχο, αλλά δευτερεύον και υποδεέστερο.

Μολονότι, δηλαδή, η διανοητικότητα είναι φυσική, η κατάσταση του διανοητικού ανθρώπου είναι αφύσικη και μολονότι η σαρκικότητα είναι φυσική, η κατάσταση του σαρκικού ανθρώπου είναι αφύσικη. Το σφάλμα εδώ βρίσκεται στο ότι υπερέχει εκείνο που έπρεπε να υστερεί.

Όταν απεναντίας, η πνευματική πλευρά είναι η κυρίαρχη μέσα στον άνθρωπο, τότε η κατάστασή του είναι φυσική. Πρώτον, επειδή η πνευματικότητα αυτή καθ’ εαυτή είναι μέτρο και κριτήριο ανθρώπινης ζωής.

Συνεπώς, όντας κανείς πνευματικός, είναι αληθινός άνθρωπος, είναι πρόσωπο. Απεναντίας, ο διανοητικός άνθρωπος, και πολύ περισσότερο ο σαρκικός δεν είναι πρόσωπο, δεν έχει αυθεντικά ανθρώπινη προσωπικότητα. Δεύτερον, επειδή ο πνευματικός άνθρωπος, ανεξάρτητα από το βαθμό της πνευματικότητας του, συγκρατεί τη διανοητικότητα και τη σαρκικότητα στα φυσιολογικά τους επίπεδα: Λίγο μόνο τις αφήνει να ενεργούν μέσα του, και μάλιστα υποταγμένες στο πνεύμα.

Αυτός, λοιπόν, όπως είπα, αποτελεί ένα αληθινό και ολοκληρωμένο πρόσωπο. Αυτός, ο άνθρωπος που έχει φόβο Θεού, ακόμα και ο πιο απλοϊκός, είναι ανώτερος από τον μορφωμένο, τον επιστήμονα, τον καλλιτέχνη, τον διανοούμενο, που, παρά τη γνώση και τη φινέτσα του, δεν έχει ανάμεσα στους στόχους και τους πόθους του την ευαρέστηση του Θεού.

Με τον ίδιο τρόπο μπορείς να κρίνεις τα έργα τέχνης και λογοτεχνίας. Ένα έργο στο οποίο κυριαρχεί το σαρκικό στοιχείο είναι πέρα για πέρα κακό. Ένα έργο στο οποίο κυριαρχεί το διανοητικό στοιχείο, μολονότι ανώτερο, δεν ανταποκρίνεται στο σκοπό της τέχνης ή της λογοτεχνίας. Ένα έργο, τέλος, που όχι μόνο δεν έχει πνευματικά στοιχεία αλλά και εναντιώνεται απροκάλυπτα στο πνεύμα, τον Θεό και τα θεία, είναι αποτέλεσμα άμεσης υποβολής του εχθρού, και δεν πρέπει να γίνεται ανεκτό.

Βλέπεις τώρα ότι, σύμφωνα με τον φυσικό του προορισμό, ο άνθρωπος πρέπει να ζει πνευματικά, να υποτάσσει τα πάντα στο πνεύμα, να διαποτίζεται από το πνεύμα σ’ όλη την ψυχοσωματική του ύπαρξη, να καθοδηγείται από το πνεύμα στις σχέσεις του με τους άλλους, στην οικογένεια και στην κοινωνία.

Δεν θα σε παρακινήσω να ζήσεις πνευματικά, γιατί υποθέτω πως, έχοντας μελετήσει προσεκτικά όλα όσα σου έγραψα, είσαι ήδη αποφασισμένη να ζήσεις έτσι. Άλλωστε, έχεις εκφράσει στα γράμματα σου τη σταθερή επιθυμία να κρατήσεις τον εαυτό σου στο επίπεδο της πραγματικής ανθρώπινης αξίας, όπως αυτή καθορίστηκε από τον Δημιουργό.

Τώρα βλέπεις πως καθορίστηκε. Και, είν’ αλήθεια, μέχρι σήμερα κάπως έτσι, πνευματικά δηλαδή, έχεις ζήσει μέσα στην οικογένεια σου, μολονότι και επιστήμες έχεις σπουδάσει και καλή μουσικός είσαι αλλά και από νοικοκυριό ξέρεις.

Δεν χρειάζεται, επομένως, ν’ ασχοληθείς τόσο με την απόκτηση της πνευματικότητας, όσο με την ενίσχυση και τη διαφύλαξη της. Προστάτεψε τον εαυτό σου από τις επιδράσεις και τα θέλγητρα της διανοητικής και της σαρκικής ζωής, που στη δίνη τους λίγο έλειψε να πέσεις. Αυτό ακριβώς είχαμε συμφωνήσει να συζητήσουμε. Βέβαια, περιμένεις ακόμα μιαν απάντηση στο ερώτημα: ‘‘Πώς πρέπει να ζει κανείς;’’.