Η ταπείνωση δεν είναι απλώς η εξωτερική υποταγή και η αναγνώριση της κατωτερότητάς μας.

Η ταπείνωση είναι μία από τις πιο κεντρικές αρετές στην ορθόδοξη πνευματική παράδοση, σύμφωνα με τους Αγίους Πατέρες. Ωστόσο, η ταπείνωση δεν είναι απλώς η εξωτερική υποταγή ή η αποδοχή της κατωτερότητάς μας μπροστά σε άλλους ανθρώπους ή μπροστά στον Θεό. Πραγματική ταπείνωση σημαίνει την εσωτερική, βαθιά και ειλικρινή συνειδητοποίηση της απόλυτης εξάρτησής μας από τη χάρη του Θεού, της αδυναμίας μας χωρίς την παρουσία Του και της συνεχούς ανάγκης μας για Εκείνον.
Η ταπείνωση συχνά παρερμηνεύεται ως αδυναμία ή αναγνώριση κατωτερότητας. Αντιθέτως, η αληθινή ταπείνωση δεν συνεπάγεται την απώλεια της αξιοπρέπειας ή της αυτοεκτίμησης. Αντίθετα, η ταπείνωση αναγνωρίζει την αλήθεια για τον εαυτό μας, ότι δηλαδή είμαστε αδύναμοι και ατελείς, χωρίς τη χάρη και την καθοδήγηση του Θεού. Μέσα από αυτή την ειλικρινή επίγνωση, καλλιεργείται η ψυχή και διαμορφώνεται μια βαθύτερη σχέση με τον Θεό, καθώς η εξάρτηση από την αγάπη και την πρόνοιά Του μας οδηγεί σε πνευματική ωρίμανση. Οι Άγιοι Πατέρες διδάσκουν ότι η ταπείνωση είναι θεμέλιο για την πνευματική ζωή, διότι χωρίς αυτήν δεν μπορούμε να δεχθούμε τη χάρη του Θεού. Αν προσπαθούμε να αναπτύξουμε τις άλλες αρετές χωρίς ταπείνωση, αυτές μένουν ατελείς, διότι θεμελιώνονται στην υπερηφάνεια και την αυτονομία.
Ένας ταπεινός άνθρωπος αναγνωρίζει ότι όλες οι αρετές που έχει, κάθε πρόοδος που επιτυγχάνει, δεν είναι καρπός των δικών του προσπαθειών μόνο, αλλά αποτέλεσμα της συνεργασίας του με τον Θεό. Ο αγώνας μας, όσο σημαντικός και αν είναι, πρέπει πάντα να συνοδεύεται από την παραδοχή ότι χωρίς τον Θεό δεν μπορούμε να καταφέρουμε τίποτα. Ένα από τα πιο ισχυρά παραδείγματα ταπείνωσης που αναφέρεται από τους Αγίους Πατέρες, είναι η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου.
Ο Τελώνης, συνειδητοποιώντας την αμαρτωλότητά του, έσκυψε το κεφάλι και προσευχήθηκε με ταπεινοφροσύνη, ζητώντας έλεος από τον Θεό. Ο Φαρισαίος, από την άλλη, υπερηφανευόταν για τις αρετές του και για το πόσο ανώτερος θεωρούσε τον εαυτό του σε σύγκριση με τους άλλους. Στην παραβολή αυτή βλέπουμε πως η υπερηφάνεια και η αυτοδικαίωση κλείνουν την πόρτα στη χάρη του Θεού ενώ η ταπεινή αναγνώριση των αμαρτιών και  των αδυναμιών μας ανοίγει τον δρόμο για τη συγχώρεση και την πνευματική πρόοδο. Για να καλλιεργήσουμε την ταπείνωση πρέπει να ξεκινήσουμε με τη διάθεση της καρδιάς να δούμε ειλικρινά τα λάθη μας και να αποδεχτούμε ότι χρειαζόμαστε την καθοδήγηση και την ενίσχυση του Θεού. Αυτή η εσωτερική εργασία δεν είναι εύκολη, διότι απαιτεί να αντιμετωπίσουμε την υπερηφάνεια που μας παρασύρει να πιστεύουμε ότι μπορούμε να επιτύχουμε μόνοι μας ή ότι είμαστε καλύτεροι από τους άλλους.
Ένα άλλο παράδειγμα ταπεινοφροσύνης βρίσκεται στη ζωή των ασκητών και των μοναχών, οι οποίοι επιδιώκουν όχι μόνο να αποδεχτούν το θέλημα του Θεού στη ζωή τους, αλλά και να ταπεινώσουν τον εαυτό τους, υπηρετώντας τους άλλους με ανιδιοτέλεια και αγάπη. Η ταπείνωση αυτή είναι βαθιά εσωτερική και έρχεται μέσα από τη συνεχή προσευχή και την άσκηση της αυτογνωσίας.
Πώς, λοιπόν, μπορεί κανείς να αρχίσει να καλλιεργεί την αληθινή ταπείνωση? Ένα πρώτο βήμα είναι η καθημερινή αυτοεξέταση. Πριν προσευχηθούμε ή ζητήσουμε τη βοήθεια του Θεού, πρέπει να αναλογιστούμε τις πράξεις μας, τις  σκέψεις μας και τα  κίνητρά μας. Είμαστε πρόθυμοι να  αποδεχτούμε ότι δεν  είμαστε τέλειοι και ότι χρειαζόμαστε τη θεία καθοδήγηση. Είμαστε έτοιμοι να ζητήσουμε συγχώρεση για τα λάθη μας, χωρίς να απολογούμαστε ή να αναζητούμε δικαιολογίες;
Οι Άγιοι Πατέρες προτείνουν επίσης τη συμμετοχή στα μυστήρια της Εκκλησίας, όπως η εξομολόγηση και η Θεία Κοινωνία, ως μέσα για την ανάπτυξη της ταπείνωσης. Μέσα από την εξομολόγηση, καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε τις αδυναμίες μας και να ζητήσουμε την άφεση των αμαρτιών μας. Η ταπείνωση εδώ δεν αφορά μόνο την αναγνώριση των λαθών μας μπροστά στον ιερέα, αλλά και την αποδοχή ότι μόνο μέσα από τη Θεία Χάρη μπορούμε  να  βρούμε θεραπεία και να προχωρήσουμε προς την πνευματική μας ανανέωση.
Επιπλέον, οι σχέσεις μας με τους άλλους ανθρώπους αποτελούν κρίσιμες στιγμές για την άσκηση της ταπείνωσης. Οι Άγιοι Πατέρες τονίζουν ότι η αληθινή ταπείνωση δεν αναπτύσσεται μόνο μέσα στην προσευχή, αλλά και μέσα στις καθημερινές αλληλεπιδράσεις με τους άλλους. Όταν βρισκόμαστε σε διαφωνία ή σύγκρουση, πώς αντιδρούμε? Προσπαθούμε να επιβάλλουμε τη δική μας άποψη ή είμαστε πρόθυμοι να ακούσουμε και να αποδεχτούμε ότι ίσως κάνουμε λάθος. Η ταπεινοφροσύνη αυτές τις στιγμές δείχνει την προθυμία μας να αποδεχτούμε ότι ο άλλος έχει τη δική του άποψη και να αναγνωρίσουμε τις δικές μας αδυναμίες.
Συνοψίζοντας, η ταπείνωση δεν είναι μια απλή εξωτερική στάση ή υποταγή, αλλά μια εσωτερική κατάσταση που βασίζεται στην ειλικρινή συνειδητοποίηση της εξάρτησής μας από το Θεό. Οι Άγιοι Πατέρες μας καλούν να αγωνιζόμαστε καθημερινά για την απόκτηση της ταπείνωσης μέσα από την προσευχή, τη μετάνοια και την αυτογνωσία. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να βρούμε την αληθινή πνευματική πρόοδο και την ένωση με το Θεό, χωρίς να πέφτουμε στην παγίδα της υπερηφάνειας και της αυτοδικαίωσης. 

ΠΗΓΗ

 

ΑΠΟΜΑΓΝΗΤΟΦΩΝΗΣΗ ΑΡΧΕΙΟΥ,  ΠΛΗΚΤΡΟΛΟΓΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ

''ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ''

Ἡ Ἀνάσταση. (6ο μέρος)

Στο σημεῖο αὐτό ὀφείλουμε νά ποῦμε σχετικά μέ τον Παράδεισο καί τόν Ἅδη ὅτι ἡ Βασιλεία τῶν οὐρανῶν καί ἡ Κόλαση δέν εἶναι φυσικοί τόποι, προσδιορισμένοι γεωγραφικά, ἀλλά ἄυλες καί ἀόρατες πραγματικότητες[1]. Εἶναι, ὅπως ἀναφέρει καί ὁ Μητροπολίτης Ἐφέσου Μᾶρκος ὁ Εὐγενικός, «νοητοί τόποι»[2] πού ἀνταποκρίνονται σε συνθήκες[3] και καταστάσεις ζωῆς, σε τρόπους ὑπάρξεως.
Βεβαίως, τα σχετικά καινοδιαθηκικά χωρία τούς ἐπικαλοῦνται ἀποδίδοντάς τους ὑλική μορφή. Ἔτσι, ἐπί παραδείγματι ἡ Κόλαση συνδέεται μέ τό πῦρ (Μτθ. 25,41, Μκ. 9,45), τόν σκώληκα (Μκ. 9,45), τούς κλαυθμούς καί τούς βρυγμούς τῶν ὀδόντων (Μτθ. 13,42). Στό ἴδιο πλαίσιο, οἱ Πατέρες συχνά ἀναπτύσσουν ἑρμηνευτικά σχόλια, περιγράφουν δέ μέ ὑλικό τρόπο τα βάσανα τῆς κολάσεως καί τίς ἀπολαύσεις τῆς Βασιλείας τῶν οὐρανῶν, παρουσιάζοντας ἐπί παραδείγματι τήν τελευταία ὡς κῆπο μέ πλούσια βλάστηση, ἤ ὡς δεῖπνο στό ὁποῖο παρατίθενται εὔγευστα γεύματα[4]. Άλλωστε, το δείπνο χρησιμοποιείται ως σύμβολο καί ἀπό τὸν ἴδιο τον Χριστό (Μτθ. 22,1-14 Ακ. 14,16-24). Ο σκοπός ἐν προκειμένῳ εἶναι παιδαγωγικός, ἀφοῦ προσπαθεί νὰ προξενήσει τον φόβο για την κόλαση και να εμπνεύσει την ἐπιθυμία γιὰ τὴ Βασιλεία τῶν οὐρανῶν διὰ ὑλικῶν ἀναπαραστάσεων που αναλογούν στην πνευματική πραγματικότητα του ἐπέκεινα, ἤτοι με καταστάσεις τοῦ ἐπιγείου βίου γνωστές στους ἀκροατὲς ἢ τοὺς ἀναγνῶστες, δεδομένου ὅτι οἱ καταστάσεις τοῦ ἐπέκεινα διαφέρουν κατά πολύ ἀπό τίς παρούσες καταστάσεις ὑπάρξεως καί παραμένουν ἀπρόσιτες καί ἀκατανόητες.
Για να το διατυπώσουμε διαφορετικά, ἔχουμε να κάνουμε με μια συμβολική διατύπωση[5], τήν ὁποία δέν πρέπει να λαμβάνουμε κατά γράμμα. Ἄλλωστε, αὐτό τονίζουν καί οἱ Πατέρες[6] που χρησιμοποιοῦν εἰκόνες τῆς ὑλικῆς πραγματικότητας[7]. Ο Γρηγόριος Νύσσης τονίζει μεταξύ άλλων ὅτι τά ὑπησχημένα ἀγαθά εἶναι δύσκολο να περιγραφοῦν, ἀφοῦ δέν τά ἔχει ἀντικρίσει ποτέ ὀφθαλμός οὔτε ἔχει ἀκούσει τό αὐτό ἀνθρώπου ἢ βιώσει ἡ καρδία του. Ἀλλά καί ἡ ἀλγεινή ζωή τῶν ἁμαρτωλῶν ἐκεῖ δέν ἔχει καμία σχέση με τις λύπες που βιώνουν στον κόσμο μας (πρβλ. Α' Κορ. 2,9)· ἡ διαφορὰ τῶν δύο καταστάσεων (Επίγειας καί οὐράνιας τιμωρίας) διαφέρει κατά πολύ. Ο Γρηγόριος Νύσσης λέγει, ὅτι ἀκόμη καί ὅταν χρησιμοποιεῖται ὁ ὅρος «πύρ» γιά τόν κολασμό τῶν ἁμαρτωλῶν, αὐτό δέν ἔχει καμία σχέση μέ τό «πῦρ» πού γνωρίζουμε, ἀφοῦ αὐτό ἔχει μια ιδιότητα πού δέν ἔχει τὸ ἐπίγειο πῦρ, πού γνωρίζουμε ότι σβήνει, καθώς τὸ οὐράνιο πῦρ είναι άσβεστο, συνεπώς παντελώς διαφορετικό. Το ίδιο ισχύει βεβαίως και για τον όρο «σκώληξ», η χρήση του ὁποίου δεν συνεπάγεται ὅτι αὐτό τό ἐπίγειο ὄν μπορεί νά ζεῖ καὶ στὸ ἐπέκεινα, ἀφοῦ ὁμιλούμε για μία εντελώς διαφορετική φύση ἀπὸ αὐτήν που γνωρίζουμε[8].

 

---

[1] Βλ. ΘΕΟΦΥΛΑΚΤΟΥ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ, Εἰς τό κατά Λουκᾶν εὐαγγέλιον, ΙΣΤ'· ΝΙΚΟΔΗΜΟΥ ΑΓΙΟΡΕΙΤΟΥ, Ἑορτοδρόμιον, Βενετία 1836, σ. 400. Ο τελευταῖος σχετίζει τούς ὅρους «Ἅδης» καί «ἀειδής», ἤτοι ὁ ἄνευ μορφῆς, ὁ ἀόρατος.

[2] Απαντήσεις εἰς τάς ἐπενεχθείσας αὐτῷ ἀπορίας, ΡΟ 15, σ. 153.  

[3] Βλ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ, Περί ψυχῆς καί ἀναστάσεως.

[4]  Βλ. ἐπί παραδείγματι ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ, Εἰς τὸ κατὰ Λουκᾶν εὐαγγέλιον.

[5] Ἡ ἀρχή τοῦ συμβολισμοῦ εἶναι ἀκριβῶς να παρουσιάζει αφηρημένες ἤ πνευματικές πραγματικότητες δυσνόητες διά εμπειρικών καταστά σεων, οἱ ὁποῖες παρουσιάζουν αναλογίες,

[6] Βλ. ΙΣΑΑΚ ΣΥΡΟΥ, Λόγοι ἀσκητικοί, 30 ΜΑΡΚΟΥ ΕΦΕΣΟΥ, Απολογία πρός λατίνους δευτέρα – Second discours sur le feu purgatoire, 18, ΡΟ 15, σ. 130.

[7] Βλ. ἐπί παραδείγματι ΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Παραινετικός εἰς Θεόδωρον, Α', 10-12.

[8] ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ, Λόγος Κατηχητικός, Μ', 7-8.

 

ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΑΡΘΡΑ

Ἡ Ἀνάσταση. (1ο μέρος)

Ἡ Ἀνάσταση. (2ο μέρος)

 Ἡ Ἀνάσταση. (3ο μέρος)

Ἡ Ἀνάσταση. (4ο μέρος)

Ἡ Ἀνάσταση. (5ο μέρος)