Ε:
Για τον σύγχρονο άνθρωπο οι εικόνες της Αποκάλυψης – οι φοβεροί ιππείς, οι
άγγελοι που σαλπίζουν – δεν συνδέονται καθόλου με την πραγματική του ζωή. Πού
οφείλεται αυτό; Στον βαθύ, κρυφό συμβολισμό των αποκαλυπτικών εικόνων ή σε κάτι
άλλο;
Α: Νομίζω ότι πρέπει να περιμένουμε
λίγο ακόμη. Τότε η Αποκάλυψη, όπως και ολόκληρη η Βίβλος, θα γίνει και πάλι πιο
κατανοητή. Το ζήτημα είναι ότι η Βίβλος είναι βιβλίο της Εκκλησίας. Η Ορθόδοξη
Εκκλησία είναι ο Χριστιανισμός της ύστερης αρχαιότητας. Η Ορθοδοξία
διαμορφώθηκε, στις βασικές αρχές της εκκλησιαστικής ζωής, σε μια εποχή όπου οι
χριστιανοί ζούσαν μέσα σε έναν ειδωλολατρικό κόσμο. Γι’ αυτό είναι αρκετά καλά
προσαρμοσμένη στη ζωή ως μειονότητα και μέσα σε ειδωλολατρικό περιβάλλον.
Αργότερα όμως οι χριστιανοί έγιναν πλειονότητα και πολλά πράγματα έγιναν
ακατανόητα στους αιώνες που ακολούθησαν, περισσότερο ή λιγότερο – έστω και
εξωτερικά – ευημερούντες.
Ξέρετε, η Ορθοδοξία μπορεί να συγκριθεί με μια χελώνα. Αν δει κανείς αυτό το
ζώο, αυθόρμητα θέλει να ρωτήσει: «Γιατί την έφτιαξε έτσι ο Θεός;», αν όμως τη
δει κανείς στο φυσικό της περιβάλλον, τότε γίνεται σαφές: αν η χελώνα έχει τόσο
παχύ καβούκι, σημαίνει ότι κάποιος έχει υπερβολικά κοφτερά δόντια. Έτσι λοιπόν,
σε κάθε άνθρωπο που έρχεται σε επαφή με τον Χριστιανισμό γίνεται αισθητό ένα
παράδοξο: ο Χριστιανισμός είναι θρησκεία αγάπης και ταυτόχρονα είναι η μοναδική
δογματική θρησκεία στον κόσμο. Τονίζω: όχι «μία από τις», αλλά απλώς η μοναδική
δογματική θρησκεία στον κόσμο. Και αυτό διότι το χριστιανικό μήνυμα της αγάπης,
όντας μήνυμα ελευθερίας, μπορούσε πολύ εύκολα να «βιαστεί», πολύ εύκολα να
παρερμηνευθεί μέσα σε ειδωλολατρικά στερεότυπα. Έπρεπε λοιπόν να υπάρξει άμυνα
απέναντι σε αυτές τις ψευδείς ερμηνείες. Γενικά, κάθε κείμενο υπάρχει μόνο μέσα
στην ερμηνεία του: κάθε αναγνώστης κατανοεί και ερμηνεύει το κείμενο με τον
δικό του τρόπο. Γι’ αυτό το Ευαγγέλιο χρειαζόταν φυσικά προστασία, ώστε οι
αυθαίρετες και ψευδείς ερμηνείες να απορριφθούν και ώστε η αποστολική κατανόηση
των λόγων του Χριστού, δηλαδή η κατανόηση εκείνων των ανθρώπων που ήταν με τον
Χριστό και που Εκείνος ο ίδιος δίδαξε, να μη σβήσει μέσα στους αιώνες. Για τον
σκοπό αυτό γεννιέται η Παράδοση, γεννιούνται τα δόγματα, τα οποία δεν
διακηρύσσουν τόσο κάτι για τον Θεό, όσο απομακρύνουν υπερβολικά βιαστικές και
υπερβολικά μονοδιάστατες αντιλήψεις. Έτσι λοιπόν, η Ορθοδοξία ως δογματικό
σύστημα διαμορφώθηκε στους πρώτους αιώνες της χριστιανικής εποχής και κατόπιν
έζησε μέσα σε αυτό το κέλυφος, μέσα σε αυτό το καβούκι. Και έφτασε έτσι μέχρι
τις ημέρες μας. Και ξαφνικά αποδείχθηκε ότι όλα αυτά είναι εξαιρετικά επίκαιρα,
διότι αρχίζει και πάλι μια εποχή ειδωλολατρίας, μιας νέας ειδωλολατρίας, αυτό
που αποκαλούν «εποχή του Υδροχόου», όταν ο κόσμος προτιμά να μετρά τα χρόνια
όχι από τη Γέννηση του Χριστού, αλλά με βάση την αρχή «το έτος του γαλάζιου
χοίρου» ή «του κόκκινου ταύρου». Σε αυτήν ακριβώς την εποχή η Ορθοδοξία
αποδεικνύεται εξαιρετικά επίκαιρη. Και υπό αυτή την έννοια γίνεται κατανοητό
γιατί η Αποκάλυψη, στο τέλος της ανθρώπινης ιστορίας, βλέπει εικόνες που
θυμίζουν πολύ την εποχή της πρώτης χριστιανικής Εκκλησίας, όταν οι χριστιανοί
είναι και πάλι λίγοι, και πάλι διώκονται, και πάλι θριαμβεύει το «θηρίο» της
ειδωλολατρίας. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η Αποκάλυψη σύντομα θα γίνει κατανοητή. Θα
γίνουν κατανοητά και αυτά τα τρομακτικά σύμβολα της πνευματικής μάχης του καλού
και του κακού. Αποδεικνύεται ότι δεν αρκεί να πολεμά κανείς το παγκόσμιο κακό
μόνο με έναν γλυκό λόγο. Και συμπλήρωμα του λόγου του κηρύγματος δεν είναι το
σπαθί του ιεροεξεταστή ή του σταυροφόρου, αλλά ακριβώς εκείνα τα χαριτωμένα
«όπλα» στα χέρια του Χριστού, στα χέρια της Εκκλησίας Του. Ο λόγος του Θεού
αποδεικνύεται πράγματι όμοιος με δίστομο μάχαιρα. Η προσευχή νοείται ως όπλο και
τότε οι αποκαλυπτικοί ιππείς θα γίνουν κάπως πιο κατανοητοί διότι πίσω από τη
σύγχρονη συσσώρευση αποκρυφιστικών πρακτικών υπάρχει μια κάποια πραγματικότητα.
Μπορεί κανείς να θυμηθεί το βιβλίο της Εξόδου, το οποίο περιγράφει την
αναμέτρηση του Μωυσή με τους Αιγύπτιους ιερείς, όχι σε φιλοσοφικό επίπεδο ούτε
σε επίπεδο κηρύγματος, αλλά ως αντιπαράθεση πραγματικών δυνάμεων, ικανών να
επιτελούν θαύματα, που βρίσκονταν πίσω και από τη μία και από την άλλη πλευρά.
Σήμερα βρισκόμαστε σε μια πολύ παρόμοια κατάσταση.
Ε: Θεωρείτε λοιπόν ότι οι αποκαλυπτικές εικόνες θα γίνουν πιο κατανοητές,
επειδή θα μετατραπούν σε πραγματικές εικόνες της ζωής;
Α: Ακριβώς έτσι. Το ίδιο μπορώ να
πω και για το «αριθμό του θηρίου».
Ε: Με αφορμή αυτό, θα ήθελα να θέσω
ένα πιο συγκεκριμένο ερώτημα. Το θέμα είναι ότι στις σελίδες πολλών περιοδικών
και εφημερίδων, ακόμη και ορθόδοξων, κυκλοφόρησαν διηγήσεις για έναν τρομακτικό
υπολογιστή «Θηρίο», που δήθεν βρίσκεται κάπου στις Βρυξέλλες· κυκλοφόρησαν
ισχυρισμοί ότι ο κώδικας των δυτικών προϊόντων περιέχει το «αριθμό του θηρίου»
και, τέλος, ότι πολύ σύντομα θα αρχίσουν να τοποθετούν κάποια σημάδια στο χέρι
και στο μέτωπο ή ότι ήδη τα τοποθετούν κάπου. Πόσο δικαιολογημένη είναι μια
τόσο έντονα εξωτερική αντίληψη της αποκαλυπτικής συμβολικής;
Α: Σε αυτό το ερώτημα δεν έχω
μονοσήμαντη απάντηση. Από τη μία πλευρά, σύμφωνα με τον απόστολο Παύλο, «κανένα
εἴδωλο στὸν κόσμο δὲν εἶναι πραγματικὴ θεότης» (Α΄ Κορ. 8, 4). Και επομένως για
τον χριστιανό, «εἰ ὁ Θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν, τίς καθ’ ἡμῶν» (βλ. Ρωμ. 8, 31). Αυτά τα
εξωτερικά ειδωλολατρικά και αποκρυφιστικά σημάδια δεν θα έχουν εξουσία επάνω
του. Από την άλλη όμως, η Ορθοδοξία είναι θρησκεία με εξαιρετικά ολιστική
αντίληψη του ανθρώπου. Εδώ η ψυχή δεν είναι αποκομμένη από το σώμα, το
εσωτερικό δεν είναι αποκομμένο από το εξωτερικό. Γι’ αυτό και όλη η χριστιανική
παράδοση, ιδίως η πρώιμη, είναι γεμάτη προειδοποιήσεις: «Προσέχετε, ώστε να μη αμαρτάνετε
ούτε καν εξωτερικά». Για παράδειγμα, ειδωλολάτρες ανακριτές και κρατικοί
αξιωματούχοι πρότειναν στους χριστιανούς: με την καρδιά σας, αν θέλετε,
πιστεύετε στον Χριστό, αλλά κάντε απλώς αυτή την καθαρά τυπική κίνηση, μια
θυσία μπροστά στο άγαλμα του ειδωλολατρικού θεού, του επίσημου θεού της
αυτοκρατορίας. Οι χριστιανοί αρνούνταν να κάνουν αυτή την κίνηση και
προτιμούσαν να βαδίσουν προς τον θάνατο. Γι’ αυτό οι φήμες περί «καθαρά
πνευματικού» χαρακτήρα του Χριστιανισμού είναι υπερβολικές: ο Χριστιανισμός
εκτιμά τη λατρεία και μάλιστα καλλιεργεί την ευπρέπεια των εξωτερικών.
Γνωρίζουμε ότι ακόμη και η ενδυμασία του ανθρώπου μπορεί να επηρεάσει τη
διάθεσή του και τους τρόπους του. Η νηστεία, που μοιάζει απλώς με δίαιτα, σαν
να είναι μόνο «μαγειρική», αποδεικνύεται ότι συνδέεται με την ειλικρίνεια και
την καρδιακή διάθεση της μετάνοιας, δηλαδή με το πιο εσωτερικό, πνευματικό
έργο. Έτσι δεν αποκλείεται να συμβεί και εδώ ένα είδος κατοπτρικού «θαύματος».
Όπως στον Χριστό βλέπουμε ότι ο Λόγος έγινε σάρκα και το Αγαθό ενανθρωπίστηκε με
ύλη της γης, έτσι μπορεί να ειπωθεί ότι και εδώ θα συμβεί ένα ανάλογο,
αντίστροφο «θαύμα»: το κακό θα μπορέσει να δηλητηριάσει, έστω, ορισμένα μέρη
του υλικού κόσμου και, μέσω της υλικής επίδρασης, να εισχωρήσει στην ψυχή που
επιθυμεί πνευματική εξωτικότητα, κάτι ξένο και αλλότριο. Και όμως, μου φαίνεται
ότι δεν πρέπει να εκτιμούμε την ψυχή μας τόσο φθηνά, όπως το κάνουν οι αντιδρώντες.
Γιατί, από πού προκύπτει η υπόθεση ότι αν τοποθετήσουν σε έναν άνθρωπο κάποια
σφραγίδα στο διαβατήριο, αυτό το σημαδάκι θα του αφαιρέσει την ελευθερία;
Μπορεί άραγε κάτι τέτοιο να μου αφαιρέσει τον Χριστό; Πρέπει απλώς να θυμόμαστε
ότι τίποτε δεν μπορεί να μας χωρίσει από τη ζωή εν Χριστώ Ιησού: ούτε το μέλλον
ούτε τα επερχόμενα, ούτε Αρχές ούτε Εξουσίες ούτε Άγγελοι· κανείς δεν μπορεί να
μας χωρίσει. Είναι δυνατόν κάποια σφραγίδα να είναι ισχυρότερη από την Αγάπη
του Θεού, ισχυρότερη από όλες εκείνες τις δυνάμεις που απαριθμούσε ο απόστολος
Παύλος; Όσο για τον αριθμό, εγώ δεν βλέπω σε αυτόν κάποια μυστικιστική διάσταση
και αυτό επειδή ο αριθμός αυτός αναφέρεται σε ένα βιβλίο που ονομάζεται
Αποκάλυψη, δηλαδή Αποκάλυψη και όχι απόκρυψη. Γενικά, το έργο των προφητών ήταν
πάντοτε να αποκαλύπτουν το θέλημα του Θεού, να το διακηρύσσουν και όχι να το
κρύβουν και να το συγκαλύπτουν. Ο αριθμός αυτός μας δίνεται για να
αναγνωρίσουμε τον αντίχριστο και όχι για να τον βοηθήσουμε να κρυφτεί. Δεν
γνωρίζω πότε θα μας αποκαλυφθεί το νόημά του. Είμαι όμως απολύτως πεπεισμένος
ότι, όταν θα συμβεί αυτή η σύμπτωση, όταν θα έρθει η ώρα να εμφανιστεί ο
αντίχριστος, τότε σε εκείνους που εξακολουθούν να αγαπούν τη Βίβλο, που
εξακολουθούν να πιστεύουν σε αυτήν και να την αναγνωρίζουν, τουλάχιστον σε
αυτούς τους χριστιανούς, πιστεύω, θα υπάρξει μια εσωτερική λάμψη, μια
αναγνώριση. Όσο για τους αριθμούς και τα λοιπά, ειλικρινά, δεν θα τους έδινα
ιδιαίτερη σημασία, ιδίως αν σκεφτεί κανείς πόσες τεχνητές ερμηνείες τους
περιβάλλουν. Γενικά πρέπει να σημειωθεί ότι στον κόσμο υπάρχει μια ολόκληρη
διεθνής «ιντερνασιονάλ» κινδυνολογικών αιρέσεων. Οι ιδέες περί
«υπολογιστή-θηρίου» και αριθμών εμφανίζονται αρχικά σε κάποια χαρισματική
σεκτούλα, από εκεί δανείζονται από τους Αντβεντιστές, από τους Αντβεντιστές
περνούν στην Ελλάδα και κατόπιν καταλήγουν σε δικούς μας κύκλους που
προσανατολίζονται στον ακραίο φονταμενταλισμό και στην αναζήτηση του
αντίχριστου κάτω από το μαξιλάρι. Και αυτή η κινδυνολογική πληροφορία δεν
αντλείται από την κανονική Παράδοση ούτε από την εμπειρία της ίδιας της
Εκκλησίας, αλλά κυρίως από σεχταριστικά φυλλάδια και προκηρύξεις.
Το ότι ο αντίχριστος θέτει σφραγίδα σημαίνει ότι παίρνει τον έλεγχο του
τρόπου δράσης του ανθρώπου, του τρόπου των πιο μύχιων σκέψεών του και του
τρόπου της ανοιχτής κοινωνικής του δραστηριότητας. Ο αντίχριστος, ως επίγειος
άρχοντας, αναλαμβάνει τον έλεγχο του ιστού των κοινωνικών σχέσεων. Και μέσω του
συστήματος των μέσων μαζικής ενημέρωσης και του συστήματος της εκπαίδευσης
ελέγχει την ιδεολογία και έτσι επηρεάζει τις πεποιθήσεις των ανθρώπων. Και
νομίζω ότι πρόκειται κυρίως για το εξής: ο μαζικός άνθρωπος, ο άνθρωπος του
«πλήθους» των εσχάτων χρόνων, θα διαπαιδαγωγηθεί και θα διαμορφωθεί με τέτοιον
τρόπο ώστε απλώς να μην υπάρχει χώρος για τον Χριστό στη ζωή του. Αυτό δεν θα
τον ενδιαφέρει, διότι, πρώτον, η ίδια η κοινωνία δεν θα θέτει ερωτήματα για τον
Χριστό και, δεύτερον, θα προσφέρει υπερβολικά πρόχειρες απαντήσεις σε αυτά.
Μου φαίνεται ότι και για αυτό μιλά η Αποκάλυψη: μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία θα
ωριμάσει ένα τέτοιο ιδεολογικό σύστημα, στο οποίο θα είναι δύσκολο να ακουστεί
το ερώτημα για τον Χριστό και ακόμη δυσκολότερο, αφού ακουστεί, να δοθεί η
σωστή απάντηση. Υπό αυτή την έννοια, ο ουρανός απομακρύνεται όλο και
περισσότερο.
