Ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ἀφοῦ ἀρχικά περιγράψει μέ εἰδυλλιακό τρόπο τη Βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ὑπογραμμίζοντας ὅτι ἡ ἐκεῖ ζωή δεν περιλαμβάνει κανένα ἀπό τά μειονεκτήματα καί τά παραπτώματα τῆς ἐπίγειας ζωῆς, ὑπογραμμίζει τον κυριότερο λόγο τῆς χαρᾶς πού θα γευτοῦν οἱ δίκαιοι: «Και το μεγαλύτερο από όλα αυτά είναι το να απολαμβάνει κανείς αδιάκοπα τη συναναστροφή με τον Χριστό, μαζί με αγγέλους, μαζί με αρχαγγέλους, μαζί με τις ανώτερες ουράνιες δυνάμεις.»[1]. Αὐτή ἡ χαρὰ ἤ μακαριότητα δέν θά εἶναι μόνο τελεία, αλλά καὶ ὁριστική, ἀμετάκλητη καί αἰώνια, ἀφοῦ, ὅπως λέγει καί ὁ εὐαγγελιστής Ιωάννης, «καί τήν χαράν ὑμῶν οὐδείς αἴρει ἀφ' ὑμῶν» (Ἰω. 16,22).
Είναι μέ τίς χορεῖες αὐτῶν τῶν οὐρανίων δυνάμεων και των ἀντιστοίχων τῶν Ἁγίων πού οἱ δίκαιοι θά ὑμνοῦν ἀενάως τόν Θεό[2]. Καί ἐπειδή θά τούς ἀποκαλυφθεί πλήρως ἡ δόξα Του καί οἱ ἀρετές Του, ὁ ὕμνος αὐτός θά ἀναπηδήσει ἀπό ὅλο τους τό εἶναι[3], ὡς μια κραυγή θαυμασμοῦ, λατρείας καί ἀγάπης.
Ὁ Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός ανακεφαλαιώνει τίς ἀνωτέρω προσεγγίσεις ὡς ἀκολούθως: «εκείνοι που έπραξαν τα αγαθά θα λάμψουν σαν τον ήλιο μαζί με τους αγγέλους, εις την ζωή την αιώνια, μαζί με τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, βλέποντάς Τον πάντοτε και βλεπόμενοι από Αυτόν, απολαμβάνοντας την ατέλειωτη ευφροσύνη που προέρχεται από Αυτόν και υμνώντας Τον μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα στους απέραντους αιώνες των αιώνων.»[4].
Ἡ θέα τοῦ Θεοῦ ὑπό τό φῶς τῆς δόξας Του ὄχι μόνον θά ἑνώσει ἐν Θεῷ τούς δικαίους μέ τέλειο τρόπο, ἀλλά καί θά τούς μεταμορφώσει καί θά ὁλοκληρώσει την τέλεια καθομοίωσή τους μέ Αὐτόν. Ὅπως τό διατυπώνει ὁ εὐαγγελιστής Ιωάννης: «Αγαπητοί, νῦν τέκνα Θεοῦ ἐσμεν, καί οὔπω ἐφανερώθη τί ἐσόμεθα· οἴδαμεν δέ ὅτι ἐάν φανερωθῇ, ὅμοιοι αὐτῷ ἐσόμεθα, ὅτι ὀψόμεθα αυτόν καθώς έστι»[5] (Α' Ιω. 3,2).
Γιά νά τό διατυπώσουμε διαφορετικά, τότε ἡ διαδικασία τῆς θεώσεως τῶν δικαίων[6] θα φτάσει στο απόγειό της, καί διά τῆς χάριτος θά τούς κάνει αὐτό πού εἶναι ὁ Θεός κατά φύσιν, ἐπιτρέποντάς τους ἔτσι νά φθάσουν ἐν Θεῷ καί διά τοῦ Θεοῦ στην πληρότητα τῆς θείας φύσεως, ὅπως ἄλλωστε ἦταν τό θεῖο σχέδιο ἐξ ἀρχῆς γιά τόν ἄνθρωπο προκειμένου να ολοκληρωθεῖ κατά φύσιν «... δι' ὧν τά τίμια ἡμῖν καί μέγιστα ἐπαγγέλματα δεδώρηται, ἵνα διά τούτων γένησθε θείας κοινωνοί φύσεως»[7] (Β ́ Πέτρ. 1,4), καθιστάμενος ἔτσι κοινωνός τῆς αἰωνιότητάς του, ὅμοιος μέ Αὐτόν καί θεοποιημένος διά τῆς χάριτός Του[8].
Ἡ μακαριότητα τῶν δικαίων, πού θά εὑρεθοῦν στή Βασιλεία τῶν οὐρανῶν, θά διακρίνεται σε διάφορους βαθμούς, αναλόγως τῆς πνευματικῆς τους καταστάσεως[9]. Ὁ ἴδιος ὁ Χριστός, ἄλλωστε, τό ἀποκάλυψε μέ τούς ἀκόλουθους λόγους: «ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ πατρός μου μοναί πολλαί εἰσιν· εἰ δέ μή, εἶπον ἄν ὑμῖν· πορεύομαι ἑτοιμάσαι τόπον ὑμῖν»[10] (Ιω. 14,2). Παρομοίως, και ὁ ἀπόστολος Παῦλος γράφει: «ἕκαστος δέ τόν ἴδιον μισθόν λήψεται κατά τόν ἴδιον κόπον» (Α' Κορ. 3,8) ἤ σέ ἄλλο σημεῖο: «ἄλλη δόξα ἡλίου, καί ἄλλη δόξα σελήνης, καί ἄλλη δόξα ἀστέρων· ἀστήρ γάρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ» (Α ́ Κορ. 15,41). Ὁ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, σχολιάζοντας τό ἀνωτέρω χωρίο, γράφει: «όπως υπάρχει διαφορά στα επίγεια σώματα, έτσι υπάρχει και στα επουράνια, και μάλιστα όχι οποιαδήποτε διαφορά, αλλά ακόμη και μέχρι των εσχάτων. Διότι δεν υπάρχει μόνο διαφορά του ήλιου προς τη σελήνη ούτε της σελήνης προς τα άστρα, αλλά και των άστρων μεταξύ τους. Διότι, αν και όλα βρίσκονται στον ουρανό, άλλα μετέχουν σε περισσότερη και άλλα σε λιγότερη δόξα.[11]». Παρομοίως, και ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος γράφει επί τούτου: «Τότε λοιπόν δεν θα φαίνονται όλοι να έχουν αξιωθεί την ίδια τάξη και θέση· αλλά άλλος τη μία και άλλος την άλλη, ανάλογα, νομίζω, με το μέτρο της προσωπικής καθάρσεως του καθενός.[12]». Ὁ Γρηγόριος Σιναΐτης διαβεβαιώνει ἐπίσης ὅτι οἱ ἀνταμοιβές τῶν ἀγαθῶν εἶναι διάφορες[13], ἀφοῦ ἡ ποσότητα καί ἡ ποιότητα πού θά λάβουν οἱ δίκαιοι θα εξαρτηθεῖ ἀπό τήν κατάσταση της ενέργειας τῶν ἀρετῶν τους[14]. Ο Νικόλαος Καβάσιλας ἐπίσης ἀναφέρει ότι υπάρχουν πολλά διαφορετικά μέρη στό ἐπέκεινα ὥστε νά ἀνταμειφθοῦν ὅλοι οἱ βαθμοί ἀρετῶν[15]. Ὁ Ἰσαάκ ὁ Σῦρος γράφει επί τούτου: «Όπως ακριβώς ο καθένας απολαμβάνει τον αισθητό ήλιο ανάλογα με την καθαρότητα της οπτικής του δυνάμεως και αντιλήψεως· και όπως ένας λύχνος φωτίζει μέσα σε ένα σπίτι, αλλά η λάμψη του γίνεται αντιληπτή διαφορετικά από τον καθένα, χωρίς το φως να διαμοιράζεται σε πολλές λάμψεις· έτσι και στον μέλλοντα αιώνα όλοι οι δίκαιοι κατοικούν σε έναν και τον ίδιο τόπο αδιαίρετα, και ο καθένας φωτίζεται από έναν νοητό ήλιο σύμφωνα με το μέτρο του, και απολαμβάνει κατά την αξία του τη χάρη και την ευφροσύνη, σαν να προέρχονται από έναν και τον ίδιο αέρα, τόπο, έδρα, θεωρία και μορφή... ενώ η εξωτερική θεωρία και η χαρά είναι μία και η ίδια για όλους.»[16].
[1] ΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Προτρεπτικός πρός Θεόδωρον, Α', 11. PG 47, 291.
[2] Βλ. ΜΑΞΙΜΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ, Ἐπιστολαί, Α', PG 91, 388.
[3] Βλ. ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ, La Cité de Dieu, XXΙΙ, 30.
[4] Ἔκδοσις ἀκριβής τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως, Δ, 27. PG 94, 1228. 28. Βλ. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΟΥ, Περί τῶν θείων ὀνομάτων, Α', 4.
[5] «Ἀγαπητοί, τώρα εἴμεθα παιδιὰ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ’ ἀκόμη δὲν φανερώθηκε τί θὰ εἴμεθα στὸ μέλλον. Γνωρίζουμε ὅμως ὅτι, ὅταν φανερωθῇ, θὰ εἴμεθα ὅμοιοι μ’ αὐτόν, καὶ θὰ τὸν βλέπουμε ὅπως εἶναι».
[6] Βλ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ, Λόγος ΚΑ', 2.
[7] «μὲ τὰ ὁποῖα ἔχουν χαρισθῇ σὲ μᾶς τὰ μέγιστα καὶ πολύτιμα ἀγαθὰ ποὺ εἶχεν ὑποσχεθῆ, γιὰ νὰ γίνετε μ’ αὐτὰ κοινωνοὶ τῆς θείας φύσεως..»
[8] 31. ΜΑΞΙΜΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ, Ἐπιστολαί, ΚΔ ́.
[9] Μ. ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ, Περί ἁγίου Πνεύματος, ΙΣΤ ́, 40· ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ, Περί ψυχῆς καί ἀναστάσεως, ΠΒ'· ΜΑΞΙΜΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ, Πρός Θαλάσσιον, ΝΘ'.
[10] «Στὸ σπίτι τοῦ Πατέρα μου ὑπάρχουν πολλοὶ τόποι διαμονῆς. Ἐὰν δὲν ὑπῆρχαν, θὰ σᾶς τὸ ἔλεγα. Πηγαίνω γιὰ νὰ σᾶς ἑτοιμάσω τόπο».
[11] ΙΩΑΝΝΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, Εἰς Α' προς Κορινθίους Επιστολήν, ΜA. PG 61, 358.
[12] ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ, Λόγος Μ', 11. PG 36, 637C.
[13] ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΣΙΝΑΪΤΟΥ, Λόγοι διάφοροι, ΛΓ.
[14] Πρβλ. ΜΑΞΙΜΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ, Πρός Θαλάσσιον, ΙΑ'.
[15] Ἑρμηνεία τῆς θείας Λειτουργίας, ΜΕ'.
[16] Λόγοι ἀσκητικοί, ΝΣΤ ́.
