«Μπροστὰ
στὸν βασιλιά ποιός μπορεῖ νὰ σταθεῖ χωρίς φόβο; Πολύ περισσότερο μάλιστα
μπροστά στον Θεό! Στο Κίεβο, στὴ Λαύρα, ἦταν ἕνας ἀδελφὸς ποὺ ἔλεγε: «Προσέξτε
μὴν ἀποκτήσετε μεγάλη οικειότητα μὲ τὸν Θεό». Το σημαντικὸ εἶναι ὁ φόβος Θεοῦ
καὶ τὸ συντετριμμένο πνεῦμα. Ἡ θέρμη καὶ ἡ γλυκύτητα εἶναι καλὲς στὸ πνευματικό
ζήτημα, δεν πρέπει ωστόσο βάσει αὐτῶν νὰ καθορίζουμε τὴν ἀξία τῶν πνευματικῶν
ἀγώνων. Ἄλλωστε, ἡ προσευχὴ δὲν γίνεται γιὰ τὴ γλυκύτητα, ἀλλὰ ἐπειδὴ ὑπάρχει
χρέος νὰ ὑπηρετήσουμε μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ τὸν Θεό. Ἡ γλυκύτητα εἶναι ἀναγκαῖο
παρελκόμενο τῆς ἀληθινῆς ὑπηρεσίας πρὸς τὸν Θεό.
Ἐπιπλέον, τὸ σημαντικό στὴν προσευχὴ εἶναι να στεκόμαστε ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ μέ
τόν νοῦ βουτηγμένο στην καρδιά, μὲ τὴν εὐλάβεια καὶ μὲ τὸν φόβο ποὺ
φρονηματίζει, ποὺ ἀπωθεῖ ὁποιαδήποτε ἰδιοτροπία καὶ ἐμφυτεύει στὴν καρδιὰ τὴ
γεμάτη πόνο ἀγάπη γιὰ τὸν Θεό. Αὐτὰ τὰ συναισθήματα: ὁ φόβος Θεοῦ καὶ ἡ γεμάτη
πόνο ἀγάπη ἢ ἀλλιῶς «ἡ συντετριμμένη καὶ τεταπεινωμένη καρδία» εἶναι τά βασικά
χαρακτηριστικά της ἀληθινῆς ἐσωτερικῆς προσευχῆς καὶ ἡ δοκιμή για κάθε
προσευχή. Σύμφωνα μέ αὐτὰ τὰ χαρακτηριστικὰ ὀφείλουμε νὰ κρίνουμε ἂν ἡ προσευχή
μας ἀκολουθεῖ τὴν πρέπουσα τάξη ἢ ὄχι. Ὅταν αὐτὰ ὑπάρχουν, ἡ προσευχὴ εἶναι
ἐντάξει. Ὅταν δὲν ὑπάρχουν, ἡ προσευχὴ δὲν εἶναι ἐντάξει καὶ πρέπει νὰ τὴν
ἐπαναφέρουμε στη θέση ποὺ τῆς ἁρμόζει. Ἂν αὐτὰ ἀπουσιάζουν, ἡ γλυκύτητα καὶ ἡ
θέρμη μπορεῖ νὰ γεννήσουν τὴν οἴηση, πράγμα τὸ ὁποῖο συνιστᾶ πνευματικὴ
ἀλαζονεία καὶ τοῦτο μὲ τὴ σειρά του θὰ ἀποτελέσει ὀλέθρια πνευματικὴ πλάνη.
Τότε ἡ γλυκύτητα καὶ ἡ θέρμη θὰ ἀπομακρυνθοῦν, θὰ ἀπομείνει μόνη ἡ θύμησή τους,
ἀλλὰ ἡ ψυχὴ θὰ συνεχίσει νὰ νομίζει ὅτι τίς ἔχει. Αὐτὸ νὰ φοβᾶστε καὶ νὰ
ἀναθερμαίνετε περισσότερο τον φόβο Θεοῦ, τὴν ταπείνωση καὶ τὴ γεμάτη πόνο
διάθεση νὰ «γείρετε» πρὸς τὸν Θεὸ ζώντας πάντα ὡς κατ' ἐνώπιόν Του. Αὐτὸ εἶναι
τὸ βασικό!»
Ο Άγιος Θεοφάνης ξεκινά
από τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό. Η οικειότητα με τον Θεό δεν πρέπει να
μετατρέπεται σε μια επιπόλαιη εξοικείωση, σαν να έχουμε απέναντί μας κάποιον με
τον οποίο μπορούμε να συμπεριφερόμαστε όπως θέλουμε. Ο Θεός είναι Πατέρας, αλλά
είναι και Θεός και ακριβώς επειδή είναι Θεός, η προσέγγισή Του χρειάζεται
ευλάβεια, φόβο Θεού και συναίσθηση της δικής μας αναξιότητας.
Η πνευματική ζωή δεν μετριέται από το πόσο όμορφα αισθανόμαστε μέσα στην
προσευχή. Ο άνθρωπος μπορεί να προσεύχεται και να αισθάνεται θέρμη, γλυκύτητα,
συγκίνηση, εσωτερική ανάταση και αυτό δεν είναι κάτι κακό. Ο Άγιος Θεοφάνης
όμως προειδοποιεί ότι δεν πρέπει να τα κάνουμε μέτρο της πνευματικής μας
κατάστασης γιατί τότε υπάρχει ένας μεγάλος κίνδυνος: να αρχίσουμε να θεωρούμε
ότι επειδή αισθανόμαστε κάτι ευχάριστο στην προσευχή, σημαίνει και ότι
προοδεύουμε πνευματικά. Αυτό ακριβώς είναι το σημείο όπου μπορεί να αρχίσει η
πλάνη.
Η προσευχή δεν γίνεται
για να αισθανθούμε ωραία. Δεν στεκόμαστε ενώπιον του Θεού για να αναζητήσουμε
μια πνευματική «εμπειρία». Προσευχόμαστε πρώτα απ' όλα επειδή είμαστε οφειλέτες
απέναντι στον Θεό και έχουμε χρέος να Τον υπηρετούμε. Επομένως, ακόμη και όταν
δεν υπάρχει καμία γλυκύτητα, καμία ιδιαίτερη συγκίνηση και καμία εσωτερική
«αίσθηση», ο άνθρωπος συνεχίζει να προσεύχεται και αυτό είναι πολύ πιο
σημαντικό απ' όσο νομίζουμε γιατί είναι εύκολο να προσεύχεσαι όταν αισθάνεσαι
μέσα σου θέρμη. Το δύσκολο είναι να γονατίσεις και να προσευχηθείς όταν η
καρδιά σου είναι στεγνή, ο νους σου διασκορπισμένος και δεν αισθάνεσαι απολύτως
τίποτε. Εκεί φαίνεται αν ο άνθρωπος αναζητά πραγματικά τον Θεό ή αν αναζητά
κυρίως το ευχάριστο συναίσθημα που του δημιουργεί η προσευχή. Ο Άγιος Θεοφάνης,
επομένως, μεταφέρει το βάρος από το συναίσθημα στη στάση της καρδιάς.
Το βασικό δεν είναι να αισθάνομαι κάτι. Το βασικό είναι πού βρίσκεται ο νους
μου και πώς στέκομαι ενώπιον του Θεού. Ο νους πρέπει να κατέβει στην καρδιά και
ο άνθρωπος να σταθεί ενώπιον του Θεού με ευλάβεια, φόβο και συντριβή. Ο φόβος
Θεού δεν παρουσιάζεται ως κάτι αρνητικό ή ως ένας φόβος πανικού. Είναι φόβος
που φρονηματίζει τον άνθρωπο, που τον συγκρατεί από την αυθαιρεσία, από την
ιδιοτροπία, από την υπερηφάνεια. Είναι αυτός που του θυμίζει διαρκώς ενώπιον
τίνος βρίσκεται γι' αυτό ο Άγιος συνδέει τον φόβο Θεού με τη συντετριμμένη και
τεταπεινωμένη καρδιά και αυτό είναι το πραγματικό κριτήριο της προσευχής.
Ο λόγος του Αγίου γίνεται ιδιαίτερα αυστηρός όταν λέει ουσιαστικά ότι ακόμη και
κάτι που φαίνεται πνευματικά καλό μπορεί να γίνει αφορμή πτώσεως, όταν δεν
συνοδεύεται από ταπείνωση. Η γλυκύτητα και η θέρμη από μόνες τους δεν αποτελούν
απόδειξη πνευματικής προόδου. Αντίθετα, όταν ο άνθρωπος αρχίσει να τις θεωρεί
απόδειξη της δικής του πνευματικής ανωτερότητας, τότε αυτό που θεωρούσε ευλογία
μπορεί να μετατραπεί σε τροφή της οίησης και η οίηση δεν είναι κάτι μικρό διότι από εκεί μπορεί να περάσει κανείς στην πνευματική αλαζονεία και τελικά στην πνευματική
πλάνη.
Το ακόμη πιο επικίνδυνο, όμως, είναι αυτό που επισημαίνει στη συνέχεια ο Άγιος:
μπορεί η γλυκύτητα να έχει ήδη φύγει, να έχει μείνει μόνο η ανάμνησή της, αλλά
ο άνθρωπος να εξακολουθεί να πιστεύει ότι την έχει. Δηλαδή, να μην έχει πλέον
την πραγματικότητα, αλλά να έχει κρατήσει μέσα του την ιδέα ότι βρίσκεται σε
αυτή την κατάσταση και αυτός είναι ένας από τους πιο λεπτούς κινδύνους της
πνευματικής ζωής: ο άνθρωπος μπορεί να εξαπατήσει ακόμη και τον ίδιο του τον
εαυτό. Να νομίζει ότι προσεύχεται σωστά επειδή κάποτε αισθάνθηκε κάτι. Να
θεωρεί ότι έχει πνευματική κατάσταση επειδή κάποτε γνώρισε μια εσωτερική
γλυκύτητα. Να παίρνει μια παλαιότερη εμπειρία και να την κάνει μέτρο της
σημερινής του καταστάσεως. Γι' αυτό ο Άγιος δεν λέει να κυνηγάμε περισσότερο τη
γλυκύτητα αλλά το αντίθετο: να αναθερμαίνουμε τον φόβο του Θεού, την ταπείνωση
και τη συντετριμμένη διάθεση της καρδιάς. Αυτό είναι το ασφαλές έδαφος. Να ζει
ο άνθρωπος σαν να βρίσκεται πάντοτε ενώπιον του Θεού. Να μη θεωρεί ότι επειδή
απέκτησε κάποια πνευματική εμπειρία, απέκτησε και βεβαιότητα για την πνευματική
του κατάσταση. Να παραμένει προσεκτικός, ταπεινός και συντετριμμένος και αυτό,
κατά τη γνώμη μου, είναι το κεντρικό μήνυμα του αποσπάσματος.
Ο Άγιος Θεοφάνης μας προειδοποιεί να μην μπερδέψουμε την πνευματική κατάσταση
με το πνευματικό συναίσθημα. Το συναίσθημα μπορεί να υπάρχει και μπορεί να μην
υπάρχει, να έρθει και μπορεί να φύγει ακόμη και να γίνει αφορμή υπερηφανείας. Η
ταπείνωση όμως, ο φόβος Θεού και η συντριβή της καρδιάς είναι αυτά που κρατούν
τον άνθρωπο στη σωστή θέση απέναντι στον Θεό. Γι' αυτό και το τελευταίο «Αὐτὸ εἶναι
τὸ βασικό!» είναι ουσιαστικά το συμπέρασμα ολόκληρης της διδασκαλίας: Να φροντίζεις να στέκεσαι ενώπιόν Του με φόβο, ταπείνωση και συντριβή γιατί
μπορεί κάποιος να έχει πολλή θέρμη και λίγη ταπείνωση, μπορεί να έχει πολλή
γλυκύτητα και πολλή οίηση, ή μπορεί να έχει συγκίνηση, δάκρυα και εσωτερικές
εμπειρίες, αλλά να μην έχει τη συντετριμμένη καρδιά που ζητά ο Θεός, ενώ ένας
άλλος άνθρωπος να προσεύχεται χωρίς να αισθάνεται τίποτε ιδιαίτερο, αλλά να
στέκεται ενώπιον του Θεού με φόβο, συναίσθηση της αναξιότητάς του και πραγματική
ταπείνωση και αυτή είναι η διάκριση που θέλει να μας διδάξει ο Άγιος Θεοφάνης.
Περί της καρδιάς που φλέγεται για τον Κύριο. (Όσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)
