Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026

ΟΣΙΟΥ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ: Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ // Γράμματα σε μια ψυχή [28]

 

32. Συμβουλές για τη Σαρακοστή. Ο εκκλησιασμός

Δόξα σοι, Κύριε! Η περίοδος της νηστείας πλησιάζει. Ευχαριστήθηκα μαθαίνοντας ότι θ’ αρχίσεις να νηστεύεις και να συμμετέχεις τακτικά στις ιερές ακολουθίες. Μην αλλάξεις απόφαση. Οι περισσότεροι χριστιανοί νηστεύουν και συμμετέχουν στις ακολουθίες τη Μεγάλη Εβδομάδα, εσύ όμως μην το αναβάλεις ως τότε. Τη Μεγάλη Εβδομάδα νηστεύουν, εκκλησιάζονται και κοινωνούν πολλοί.
Άλλοι απ’ αυτούς έχουν κάνει το ίδιο και στις προηγούμενες εβδομάδες της Μεγάλης Σαρακοστής• άλλοι, οι πιο ράθυμοι, περιορίζουν τον αγώνα της νηστείας και της προσευχής σε μερικές μόνο μέρες και άλλοι, οι χλιαροί ή και ολότελα ψυχροί, ακολουθούν τους προηγούμενους αναγκαστικά, με αδιαφορία ή και γογγυσμό. Εσύ θέλεις ν’ ανήκεις στους πρώτους.
Εύχομαι, με τη βοήθεια του Κυρίου, να περάσεις τη Σαρακοστή όπως πρέπει, με νηστεία, εκκλησιασμό, μόνωση, μελέτη, περισυλλογή, προσευχή. Με όλα αυτά θα ετοιμαστείς πνευματικά, για να μεταλάβεις άξια τα άχραντα Μυστήρια. Όπως ξέρεις, για να κοινωνούμε άξια, πρέπει να καθαρίζουμε την ψυχή μας με τη μετάνοια. Όσα, λοιπόν, κάνουμε στην περίοδο της Σαρακοστής, σκοπό έχουν να καλλιεργήσουν μέσα μας τη μετάνοια, μετάνοια αληθινή. Τι σημαίνει μετάνοια αληθινή; Καρδιακή συντριβή και σταθερή απόφαση για μια νέα ζωή, που θα ευαρεστεί τον Κύριο.
Η πρώτη προϋπόθεση της γνήσιας μετάνοιας είναι η περισυλλογή και αυτοεξέταση. Οι γήινες υποθέσεις, οι βιοτικές μέριμνες και η ακατάσχετη περιπλάνηση των λογισμών δεν μας επιτρέπουν να στραφούμε μέσα μας και να μελετήσουμε τον εαυτό μας. Γι’ αυτό, στη διάρκεια της Σαρακοστής, ο χριστιανός αναστέλλει ή έστω μειώνει, όσο περισσότερο μπορεί, τις μέριμνες του και αυξάνει το χρόνο της παραμονής του στο σπίτι.
Δίχως την αναστολή ή μείωση των βιοτικών μεριμνών, η ευλογημένη αυτή περίοδος του εκκλησιαστικού έτους φεύγει αναξιοποίητη και άκαρπη. Πρέπει να περικόψεις, λοιπόν, κι εσύ τις μέριμνες σου. Όσο λίγες κι αν είναι, προκαλούν περισπασμούς. Ξεκίνησε τη Σαρακοστή έχοντας βάλει στην άκρη τους περισπασμούς.
Ας υποθέσουμε τώρα ότι έχεις παραμερίσει τις βιοτικές μέριμνες κι έχεις κλειστεί στο δωμάτιο σου. Τι θα κάνεις εκεί; Είναι πιθανό να κάθεσαι χωρίς να κάνεις τίποτα! Όχι, πρέπει ν’ ασχοληθείς με τα έργα που συντελούν στην εκπλήρωση των πνευματικών επιδιώξεων της Σαρακοστής. Και ποια είναι αυτά; Νήψη, προσευχή, μελέτη.
Η προσευχή στο σπίτι αποτελεί τη φυσική συνέχεια και τη συμπλήρωση της προσευχής που γίνεται στην εκκλησία. Γνωρίζεις, βέβαια, πως να προσεύχεσαι στην εκκλησία. Υπογραμμίζω, ωστόσο, τα εξής σημαντικά: Να πηγαίνεις στο ναό πρόθυμα, νιώθοντας πως είναι το σπίτι του Θεού, αλλά και το δικό σου σπίτι.
Να πηγαίνεις εκεί με ιερό πόθο και ένθεο ζήλο, όχι αδιάφορα, όχι βαριεστημένα. Να πηγαίνεις εκεί για να προσεύχεσαι μ’ όλη σου την καρδιά, όχι για να παραβρίσκεσαι απλώς στις ακολουθίες.
Να προσεύχεσαι με πηγαία θέρμη, γυμνώνοντας την ψυχή σου μπροστά στον Θεό, με συντριβή και ταπείνωση, με ευλάβεια και φόβο, με υψηλά αιτήματα για τις βιοτικές και πνευματικές σου ανάγκες.
Να προετοιμάζεσαι από το σπίτι για όλα αυτά. Και στην εκκλησία να τα εφαρμόζεις, ασκώντας βία στον εαυτό σου. Βέβαια, και αυτή καθαυτή η προσέλευση σου στο ναό δεν είναι μάταιη, καθώς, όσο η ακολουθία εξελίσσεται, η καρδιά θερμαίνεται και επικαλείται αυθόρμητα τον Θεό. Αυτό είναι το βασικό. Επιπλέον, πρέπει να προσέχεις σε όσα τελούνται, ψάλλονται και διαβάζονται, ευθυγραμμίζοντας μ’ αυτά τους λογισμούς και τα συναισθήματα σου.
Η εναλλαγή ευχών, αναγνωσμάτων και τροπαρίων, εφόσον εξυπηρετεί ένα συγκεκριμένο στόχο και δεν δημιουργεί περισπασμό, συμβάλλει στη διατήρηση της προσοχής και ενισχύει τον καλό αγώνα της προσευχής μ’ έναν ευχάριστο τρόπο. Πρόσεχε ιδιαίτερα τις αιτήσεις του λειτουργού, γιατί σ’ αυτές συνοψίζονται όλες οι ανάγκες για τις οποίες καταφεύγουμε στον Θεό. Συχνά, ωστόσο, ο νους σου θα ξεφεύγει και θα περιπλανιέται. Ο μετεωρισμός αυτός οφείλεται σε έλλειψη προσευχητικού βιώματος. Μπορείς να τον αντιμετωπίσεις με τον εξής τρόπο: Μόλις συνειδητοποιείς ότι ο νους σου έχει φύγει από την εκκλησία, να τον γυρνάς πίσω και να τον συγκρατείς όσο μπορείς, ώστε να μένει προσηλωμένος στη θεία λατρεία. Μικρό είναι το φταίξιμο σου, όταν ρεμβάζεις χωρίς να το συνειδητοποιείς• όταν όμως, ρεμβάζεις συνειδητά μέσα στην εκκλησία, τότε αμαρτάνεις σοβαρά.
Ανάμεσα στο εκκλησίασμα βρίσκεται ο Κύριος. Όποιος, λοιπόν, δεν έχει το νου του στον Κύριο, αλλά ονειροπολεί, μοιάζει με άνθρωπο που, ενώ πάει στο βασιλιά για να του ζητήσει κάτι, όχι μόνο δεν του δίνει καμιά σημασία, αλλά και τον αγνοεί περιφρονητικά, κάνοντας άπρεπους μορφασμούς και προσβλητικές κινήσεις.
Σ’ όλη τη διάρκεια του πνευματικού σου αγώνα, ίσως δεν θα μπορέσεις να αποτρέψεις εντελώς την περιπλάνηση των λογισμών σου. Μην επιτρέψεις τουλάχιστον στον εαυτό σου να μετεωρίζεται ενσυνείδητα• αυτό είναι και δυνατό και αναγκαίο. Εφάρμοσε τους δύο κανόνες που ανέφερα πιο πάνω: 1) Μόλις παρατηρείς μετεωρισμό, φέρνε το νου σου πίσω και 2) μην αφήνεις τους λογισμούς σου να περιπλανιούνται συνειδητά.
Ο μετεωρισμός, πάντως, θεραπεύεται αποτελεσματικά με τη νήψη, δηλαδή την προσεκτική εποπτεία του νου, αλλά και με την επίγνωση της παρουσίας του Κυρίου. Μέσα στο ναό ο Θεός είναι μπροστά μας κι εμείς είμαστε μπροστά του. Ας μην το ξεχνάμε ποτέ.
Ο νους μας, πάντως, θα είναι σταθερά προσηλωμένος στη θεία λατρεία, αν έχουμε φόβο Θεού και πόθο να τον ευαρεστήσουμε. Απ’ αυτά τα δύο ιερά αισθήματα γεννιέται στην καρδιά μας η θέρμη, που έλκει και συγκεντρώνει όλη την προσοχή μας στον Κύριο.
Αγωνίσου να θερμάνεις την καρδιά σου, και θα δεις τότε πως μια θερμή καρδιά χαλιναγωγεί έναν ατίθασο λογισμό. Είναι απαραίτητο να ασκείς βία στον εαυτό σου. Δίχως μόχθο και νοερό αγώνα δεν θ’ αποκτήσεις τίποτα πνευματικό. Οι μετάνοιες συμβάλλουν στη θέρμανση της καρδιάς. Κάνε πιο συχνά τόσο μικρές όσο και στρωτές μετάνοιες.
Ο Κύριος να σου δίνει αγαλλίαση και ευφροσύνη, όταν βρίσκεσαι στην εκκλησία, ώστε να τρέχεις εκεί με λαχτάρα, όπως τρέχει κανείς από την παγωνιά σ’ ένα ζεστό δωμάτιο. Στον καιρό της νηστείας, η συχνή και συνειδητή συμμετοχή στη θεία λατρεία είναι η πεμπτουσία του πνευματικού μας αγώνα.
Με άλλες πράξεις και ενέργειες, που την υποβοηθούν, θ’ ασχοληθούμε στη συνέχεια της αλληλογραφίας μας.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ


Γιατί υπάρχουμε; Για ποιον σκοπό; ( 3ο μέρος)

Αμέσως μετά, όμως, έρχεται η πτώση. «Σὺ ὅμως ἐκυριεύθης ἀπὸ ἀλαζονείαν καὶ αὐτοπεποίθησιν διὰ τὸ κάλλος σου καὶ ἐκμεταλλευομένη τὴν φήμην σου».
Δεν είναι τυχαία η φράση «αὐτοπεποίθησιν διὰ τὸ κάλλος σου». Δηλαδή, πήρε τα δώρα του Θεού και τα έκανε αφορμή αυτονομίας. Αυτός είναι ο κίνδυνος κάθε πνευματικής ζωής. Ο Θεός μάς δίνει χάρη, γνώση, εμπειρίες, διακονίες, χαρίσματα και εμείς, κάποια στιγμή, μπορεί να αρχίσουμε να θαυμάζουμε τον εαυτό μας αντί να θαυμάζουμε Εκείνον που ο ίδιος μας στόλισε. Η νύφη ξεχνά ότι είναι νύφη και αρχίζει να ζει σαν να είναι αυθύπαρκτη, σαν να μην είναι καν δεσμευμένη. Τι έκανε, όμως; Ο Ιεζεκιήλ το λέει σκληρά:
«Ἐπῆρες ἀκόμη σκεύη ἀπὸ τὸν ἱερὸν Ναόν, ποὺ ἦτο ἄλλοτε τὸ καύχημά σου, κατεσκευασμένα ἀπὸ τὸ χρυσάφι μου καὶ τὸ ἀσῆμι μου, τὰ ὁποῖα Ἐγὼ σοῦ ἐχάρισα, καὶ ἔφτιαξες μὲ αὐτὰ διὰ τὸν ἑαυτόν σου εἴδωλα ἀρσενικά, διὰ νὰ τὰ λατρεύῃς καὶ νὰ ἰκανοποιῆσαι μὲ αὐτὰ. Ἐπῆρες καὶ τὰ πολύχρωμα ἐνδύματά σου, μὲ τὰ ὁποῖα Ἐγὼ σὲ εἶχα ἐνδύσει, καὶ τὰ ἐφόρεσες εἰς αὐτὰ τὰ εἴδωλα. Προσέφερες μάλιστα εἰς αὐτὰ καὶ τὸ ἱερὸν ἔλαιον, ποὺ ἀνῆκεν εἰς Ἐμέ, καὶ τὸ θυμίαμά μου. Προσέφερες καὶ τοὺς ἄρτους, ποὺ προσεφέροντο εἰς Ἐμὲ εἰς τὴν τράπεζαν τῆς Προθέσεως τῶν ἄρτων. Σοῦ εἶχα δώσει διὰ νὰ τρέφεσαι σιμιγδάλι καὶ λάδι καὶ μέλι, καὶ σὺ τὰ προσέφερες ὅλα αὐτὰ εἰς τὰ εἴδωλά σου ὡς θυσίαν εὐάρεστον εἰς αὐτά, ὡς ἄλλην ὀσμὴν εὐωδίας».
Το φοβερό είναι αυτό: η νύφη χρησιμοποιεί τα δώρα του Νυμφίου για να υπηρετήσει άλλους. Και δυστυχώς, αναγωγικά, αυτό γίνεται και με εμάς. Ο Θεός μάς δίνει νου και τον κάνουμε αφορμή υπερηφάνειας. Ο Θεός μάς δίνει σώμα και το κάνουμε όργανο αμαρτίας. Μας δίνει λόγο και τον κάνουμε κατάκριση. Μας δίνει χρόνο και τον ξοδεύουμε μακριά Του. Μας δίνει χαρίσματα και τα χρησιμοποιούμε για αυτοπροβολή. Αυτό είναι μια αλλιώτικη πορνεία, μια πνευματική μοιχεία. Αλλά εδώ πρέπει να ρωτήσουμε: Γιατί ο Θεός την ήθελε τελικά; Γιατί τόσος κόπος; Γιατί να τη βρει, να την πλύνει, να την ντύσει, να τη στολίσει, να μπει σε διαθήκη μαζί της; Ποιο είναι το νόημα; Η απάντηση είναι ότι ο Θεός δεν ζητάει υπηκόους. Δεν θέλει απλώς υπηκόους. Ζητάει κοινωνία. Σχέση. Το λέει ο Ησαΐας, στο 54ο κεφάλαιο:
«Διότι ὁ Κύριος εἶναι ὁ ποιητής σου, ὀνομάζεται Κύριος τῶν Δυνάμεων».
Ακούστε τι λέει: είναι ο ποιητής σου. Το όνομά Του είναι Κύριος των Δυνάμεων. Μιλάει στον Ισραήλ σαν να είναι ο άντρας του. «Εγώ είμαι αυτός που σε έχω παντρευτεί». Και συνεχίζει, διότι ο Κύριος σε κάλεσε: «Ὄχι ὡς γυναῖκα, ἡ ὁποία ἔχει ἐγκαταλειφθῇ ἀπὸ τὸν σύζυγόν της, γυναῖκα ἐριστικὴν πρὸς τὸν ἄνδρα της».
Ο δε φλογερός κήρυκας και έμπρακτος μάρτυρας του Ευαγγελίου, Ιωάννης Χρυσόστομος, σε ομιλία του απευθύνει τα εξής λόγια στο ποίμνιό του: «Διότι ο Θεός κάνει τα πάντα για να αγαπηθεί από εμάς. Γι’ αυτό ούτε τον Υιό Του δεν λυπήθηκε. Αλλά εμείς είμαστε σκληροί και άγριοι. Όμως, ας γίνουμε κάποτε ήμεροι και ας αγαπήσουμε τον Θεό όπως πρέπει να αγαπιέται, ώστε να απολαύσουμε με ευχαρίστηση την αρετή. Διότι, αν κάποιος έχει μια αγαπημένη γυναίκα, δεν αισθάνεται τίποτα από όσα λυπηρά συμβαίνουν κάθε μέρα. Εκείνος, λοιπόν, που αγαπά με αυτόν τον θείο και αγνό έρωτα, αναλογίσου πόση ευχαρίστηση θα απολαύσει» (Προς Ρωμαίους, 23.4).
Στο κείμενο, μάλιστα, ο Ιωάννης Χρυσόστομος λέει ότι ο Θεός κάνει τα πάντα για να «φιληθῆ» από εμάς. Δεν μιλάει γενικώς για μια αόριστη αγάπη ούτε για έναν παρορμητικό έρωτα. Στα αρχαία ελληνικά, η διαφορά μεταξύ του «εραστή» και του «φιληθῆ» είναι ότι το «φιληθῆ» δηλώνει σταθερή, συνειδητή και αγνή αγάπη. Καθαρή, όπως την αποκαλεί ο Χρυσόστομος, όχι παρορμητικό πάθος. Άραγε, μας δημιούργησε για να μετέχουμε στην αγάπη Του; Η διάκριση «εραστή» και «φιληθῆ» είναι πάρα πολύ καίρια. Ο Θεός θέλει να «φιληθῆ» (να αγαπηθεί με αγνή αγάπη) από εμάς, να αποκτήσουμε έναν αγνό έρωτα μαζί Του.
Κι εδώ, όμως, επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα: Γιατί ζούμε; Γιατί δεν τελειώνει η πορεία μόλις σωθούμε; Γιατί η σωτηρία δεν είναι απλώς απαλλαγή από την τιμωρία, είναι η είσοδος σε μια σχέση. Ο Παύλος το λέει: «Ἀλλὰ τώρα διὰ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ σεῖς, ποὺ ἄλλοτε ἤσασταν μακριά, ἤλθατε κοντά, διότι ὁ Χριστὸς ἔχυσε τὸ αἷμα του». Το λέει στην προς Εφεσίους επιστολή, στο δεύτερο κεφάλαιο.
Δηλαδή, αυτό είναι όλο το 16ο κεφάλαιο του Ιεζεκιήλ σε μία φράση: Ήσουν μακριά, σε είδα, σε έπλυνα, σε έντυσα, σε έφερα κοντά Μου. Και το πιο συγκινητικό είναι ότι, μετά την προδοσία, ο Θεός δεν τελειώνει το κεφάλαιο με μια καταστροφή, αλλά λέει το εξής:
«Ἐγὼ ὅμως δὲν θὰ λησμονήσω τὴν διαθήκην μου, τὴν ὁποίαν συνῆψα μὲ σέ, ὅτε ἀκόμα ἤσουνα νήπιον, καὶ θὰ κάμω νέαν διαθήκην μὲ σὲ αἰωνίαν».
Εδώ ανοίγει η Καινή Διαθήκη. Αυτό συνδέεται με τον Ιερεμία:
«Ἰδού, ἔρχονται εὐτυχεῖς ἡμέραι, λέγει ὁ Κύριος, καὶ θὰ συνάψω μὲ τοὺς Ἰσραηλίτας καὶ τοὺς Ἰουδαίους νέαν Διαθήκην... Θὰ δώσω ἀσφαλῶς καὶ βεβαίως Νόμους κατανοητοὺς καὶ δεκτοὺς εἰς τὴν διάνοιάν των· θὰ γράψω αὐτοὺς εἰς τὴν καρδίαν των».
Άραγε, πρακτικά, σε τι μας καλεί ο Θεός ως Νυμφίος;
Πρώτον, σε μνήμη. Να μην ξεχάσουμε από πού μάς πήρε.
«Δεν θυμήθηκες τις μέρες της νιότης σου», λέει ο Θεός. Η λήθη είναι η αρχή της πτώσης. Δεύτερον, σε ευγνωμοσύνη. Να μην ξεχάσουμε ότι όλα είναι δικά Του, όλα ανήκουν στον Θεό. Τρίτον, σε πιστότητα. Να μην παίρνουμε τα δικά Του δώρα και να τα προσφέρουμε στα είδωλα. Δηλαδή, να μη χρησιμοποιούμε όσα μας χάρισε ο Θεός για το δικό μας όφελος. Τέταρτον, σε βαθύτερη γνώση. «Θα γνωρίσεις ότι εγώ είμαι ο Κύριος». Αυτό πρέπει να θυμόμαστε. Πέμπτον, σε παραμονή. «Μείνετε ενωμένοι με εμένα και εγώ με εσάς». Είναι σχέση· αυτό που είπαμε πριν. Να παραμένουμε, λοιπόν, μαζί Του. Άραγε, δεν είναι «σώθηκα, τελείωσε». Είναι «σώθηκα, άρα τώρα μπορώ να ξεκινήσω να ζω τη σχέση για την οποία δημιουργήθηκα». Όπως σε έναν γάμο δεν λες «παντρεύτηκα, αλλά τελείωσε η σχέση». Αντίθετα, τότε αρχίζει. Αν κάποιος το σκέφτεται έτσι, δείχνει ότι δεν έχει κατανοήσει αυτό το κάλεσμα. Η νύφη, λοιπόν, μετά τον γάμο μαθαίνει τον Νυμφίο. Έτσι είναι μια σχέση που έχει υγεία μέσα της. Μαθαίνει τι Τον χαροποιεί, τι Τον λυπεί. Μιλάμε τώρα για ενδιαφέρον. Μαθαίνει τι σημαίνει να μένει μαζί Του, τι σημαίνει να ανήκει σε Αυτόν.
Να είναι δική Του. Έτσι και ο πιστός δεν βαπτίζεται για να τελειώσει κάτι. Βαπτίζεται για να αρχίσει να ζει ως νύφη του Χριστού. Είναι, δηλαδή, η αρχή.
Οπότε, αν συνοψίσουμε όλο το 16ο κεφάλαιο του Ιεζεκιήλ, θα λέγαμε το εξής:
Ήμασταν πεταμένοι. Ο Θεός πέρασε, μας είδε, μας είπε «ζήσε», μας έπλυνε, μας έντυσε, μας στόλισε και μπήκε σε διαθήκη μαζί μας. Και όταν εμείς προδώσαμε τη σχέση, είπε: «Θα συνάψω μαζί σου αιώνια διαθήκη». Άρα ο Θεός δεν μας θέλει απλώς σωσμένους. Μας θέλει δικούς Του.
Και γι’ αυτό η ζωή εδώ δεν είναι μόνο αναμονή μέχρι τον θάνατο. Είναι η προετοιμασία της νύφης. Δηλαδή, να καθαριστούμε, να στολιστούμε, να μάθουμε τον Νυμφίο, να μείνουμε στην αγάπη Του. Και ίσως αυτό απαντά στο μεγάλο ερώτημα: Γιατί είμαστε εδώ; Στο τελευταίο βιβλίο της Αγίας Γραφής, ύστερα από όλες τις εξιστορήσεις, ύστερα από 65 βιβλία αναμονής, ο Χριστός παρουσιάζεται έτοιμος να έρθει. Και τότε η Αγία Γραφή δεν δίνει άλλη ανάλυση, αλλά καταγράφει τη φωνή μιας ώριμης σχέσης. Το Πνεύμα και η νύφη λένε «Έλα». Είναι η φωνή εκείνων που μέσα σε αυτή τη ζωή δεν έμειναν απλώς στη γνώση, αλλά έφτασαν στη σχέση. Εκείνων που θα πουν, όχι από υποχρέωση, αλλά από πόθο: «Έλα, αγαπημένε της ψυχής μου».

 


 



ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ ΜΕΡΗ