6. Η ζωή της ψυχής. Τα τρία μέρη της ψυχής. Το λογιστικό. Γνώση και επιστήμη. Η κίνηση των λογισμών
Την προηγούμενη φορά προχώρησες σε βάθος. Κάνε το και τώρα. Κοίτα το πλήθος και την ποικιλία των ενεργειών μας! Η μια μετά την άλλη μπαίνουν στην ψυχή και τη ζωή μας, βγαίνουν, στέκονται, φεύγουν, επαναλαμβάνονται κ.ο.κ. Αυτό συμβαίνει, επειδή η ψυχή μας βρίσκεται σε διαρκή κίνηση, επειδή δεν μπορεί να παραμείνει ακίνητη σε μια κατάσταση.
Αν ερευνήσουμε την ψυχή ως σύνολο, δεν θα μπορέσουμε να την αποκρυπτογραφήσουμε. Έτσι πρέπει να τη διαιρέσουμε σε μέρη και να εξετάσουμε χωριστά το καθένα.
Όλες οι κινήσεις της ψυχής μπορούν να καταταγούν σε τρεις κατηγορίες: σε λογισμούς, σε επιθυμίες και σε συναισθήματα. Σε τρία αντίστοιχα μέρη διακρίνεται και η ψυχή στο λογιστικό, στο επιθυμητικό και στο θυμικό. Θα τα εξετάσουμε ένα – ένα, αρχίζοντας από το πρώτο, το λογιστικό.
Αν υπάρχει μέσα μας σύγχυση, αυτή εντοπίζεται κατά κύριο λόγο στο πεδίο της σκέψης, των λογισμών. Υπό την επίδραση των λογισμών, όμως, διεγείρονται και οι επιθυμίες και τα συναισθήματα μας. Με τη σκέψη σχετίζεται ένας αριθμός ουσιωδών λειτουργιών, που συνιστούν την καθ’ αυτό διανοητική ζωή. Για τις λειτουργίες αυτές θα σου μιλήσω στη συνέχεια:
1) Μόλις παρατηρήσεις κάτι με τις αισθήσεις σου ή ακούσεις άλλους να διηγούνται πως αντιλήφθηκαν κάτι με τις δικές τους αισθήσεις, ενεργοποιούνται η φαντασία ή και η μνήμη σου. Τίποτα δεν μπορεί να εισχωρήσει στην ψυχή, αν δεν λειτουργήσουν η φαντασία και η μνήμη, στις οποίες στηρίζεται όλη η επακόλουθη διανοητική δραστηριότητα.
Ότι δεν έχει αποθηκευθεί στη μνήμη, δεν θα μπορέσεις να το φανταστείς, πολύ περισσότερο να το σκεφτείς.
Συμβαίνει, βέβαια, μερικές φορές να γεννιούνται κάποιοι λογισμοί αυτόματα και άμεσα από την ψυχή, αλλά και τότε προσλαμβάνουν αμέσως μια συγκεκριμένη μορφή. Έτσι, λοιπόν, το λογιστικό μέρος της ψυχής σχετίζεται στο σύνολο του με τη φαντασία.
2) Η φαντασία και η μνήμη προσλαμβάνουν και αποθηκεύουν μόνο το υλικό για τη διανοητική λειτουργία. Η λειτουργία αυτή, η κίνηση δηλαδή της σκέψεως και η παραγωγή των λογισμών, ασκείται από την ψυχή σύμφωνα με τους νόμους της. Θυμάσαι πως ο μικρός αδελφός σου, όταν έβλεπε κάτι καινούριο, ρωτούσε εσένα ή κάποιον άλλον, «Τι είναι αυτό;», «Ποιος το έκανε;», «Από τι είναι φτιαγμένο;». Δεν ησύχαζε, ώσπου να έπαιρνε ικανοποιητικές απαντήσεις στα ερωτήματα του.
Το λογιστικό, η νοητική λειτουργία της ψυχής, αρχίζει ακριβώς με τέτοια ερωτήματα και ολοκληρώνεται σε κάθε περίπτωση είτε με την παραγωγή σκέψεων, που απαντούν σ’ αυτά, είτε με την υιοθέτηση έτοιμων απαντήσεων από την ανθρώπινη γνώση και πείρα.
Η φαντασία και η μνήμη δεν παράγουν σκέψεις, αλλ’ αποτελούν το υπόβαθρο μιας άλλης δυνάμεως της ψυχής, του νου, που παράγει τις σκέψεις. Από το νου προέρχονται τα ερωτήματα και από το νου πάλι αναζητούνται οι απαντήσεις. Έργο του νου είναι να συλλογίζεται, να μελετάει τα πράγματα και να καταλήγει στα αναγκαία συμπεράσματα.
Παρατήρησε τον εαυτό σου. Θα διαπιστώσεις ότι δεν μπορείς να κάνεις απολύτως τίποτα, δίχως να το συλλογιστείς έστω και αστραπιαία. Ακόμα και το πιο ασήμαντο ζήτημα πρέπει να γίνει αντικείμενο συλλογισμού. Η διαδικασία της νοήσεως, ανεξάρτητα από το πόσο γρήγορα ολοκληρώνεται, υπεισέρχεται σε όλα τα θέματα και αντιμετωπίζει αναρίθμητα ερωτήματα, όπως εκείνα που προαναφέρθηκαν.
3) Την ώρα που συλλογίζεσαι κάτι, δεν υπάρχει ακόμα μέσα σου κάποια σαφής και ξεκάθαρη σκέψη. Μια τέτοια σκέψη γεννιέται, όταν βρεις απάντηση σε κάποιο από τα ερωτήματα που σε απασχολούν. Ο νους σου ψάχνει το κάθε πράγμα, θέλοντας να μάθει τη φύση του, την προέλευσή του, τον προορισμό του κ.λπ. Όταν βρεις μιαν απάντηση ή συμφωνήσεις με την απάντηση που θα σου δώσει κάποιος άλλος, τότε λες: «Τώρα το καταλαβαίνω. Δεν χρειάζομαι άλλη εξήγηση. Το ζήτημα είναι λυμένο».
Ύστερα απ’ αυτό, ο νους σου στρέφεται σε άλλα αντικείμενα, ενώ η σκέψη, που μόλις διαμορφώθηκε, μεταβιβάζεται στο νοητικό αρχείο, τη μνήμη, από την οποία θα χρησιμοποιηθεί ως βοήθημα για την απάντηση άλλων ερωτημάτων και ως μέσο για τη σύνθεση άλλων σκέψεων. Το σύνολο των εννοιών που έχουν σχηματιστεί μ’ αυτόν τον τρόπο, συγκροτούν το όλο πλέγμα των σκέψεων σου, πλέγμα που γίνεται αντιληπτό όταν μιλάς.
Αυτός είναι ο κόσμος της γνώσεως, που αποκτάς με τη διανοητική εργασία. Όσο περισσότερα προβλήματα λύσεις, τόσο πιο σαφείς σκέψεις ή ιδέες θα έχεις για τα πράγματα και όσο πιο σαφείς ιδέες έχεις, τόσο περισσότερο διευρύνεται ο ορίζοντας της γνώσεως σου. Έτσι λοιπόν, όπως βλέπεις, ο νους βρίσκεται πάνω από τη μνήμη και τη φαντασία, χαρίζοντας σου, με τη διανοητική εργασία, σαφείς έννοιες ή νοήματα για τα πράγματα.
4) Παρ’ όλα τα παραπάνω, όμως, πρέπει να ξέρεις ότι δεν θα μπορέσεις να πάρεις απάντηση σε κάθε ερώτημα σου. Τα περισσότερα, μάλιστα, θα μείνουν αναπάντητα. Οι άνθρωποι σκέφτονται, όλο σκέφτονται, μα δεν μπορούν να γνωρίσουν τα πάντα με ακρίβεια. Γι’ αυτό λένε: “Ίσως είναι έτσι”, “Ίσως είναι αλλιώς”. Διατυπώνουν, δηλαδή, γνώμες και υποθέσεις, που είναι πιο πολλές από τις συγκεκριμένες και ασφαλείς γνώσεις.
5) Ένας άνθρωπος, που ασχολείται ερευνητικά με κάποιο θέμα, συνδυάζοντας τα συμπεράσματα της δικής του έρευνας με τις γνώμες και τις υποθέσεις προγενέστερων ερευνητών, καταλήγει σε συγκεκριμένα πορίσματα, ως προς τα εκκρεμή ζητήματα και τις σκοτεινές πλευρές του θέματος, έτσι ώστε αυτό να θεωρείται πια ως ικανοποιητικά διαφωτισμένο.
Τα πορίσματα της έρευνας αυτής, αφού ταξινομηθούν και συσχετιστούν σωστά, παρέχουν τη βαθιά και ολοκληρωμένη γνώση, που ονομάζουμε επιστήμη. Η επιστήμη είναι η κορωνίδα της διανοητικής εργασίας του νου.
Όλα όσα ανέφερα ως εδώ, θα σου τα εξηγήσω στη συνέχεια, για να καταλάβεις ποια είναι η φυσιολογική και ορθή λειτουργία του νου μας. Γιατί ότι δεν γνωρίζουμε, οφείλουμε να το εξετάζουμε με επιμέλεια και να το μαθαίνουμε.
Λίγοι, βέβαια, είναι οι άνθρωποι που μπορούν να σπουδάσουν τις επιστήμες, και ακόμα λιγότεροι εκείνοι που μπορούν να γίνουν αληθινοί επιστήμονες.
Όλοι, όμως, μπορούμε και πρέπει να εξετάζουμε τα πράγματα που μας περιβάλλουν, για ν’ αποκτήσουμε σαφείς ιδέες ως προς τη φύση και τον προορισμό τους. Αυτή είναι η σωστή λειτουργία του νου. Η ποσότητα, πάντως, των ιδεών και των γνώσεων που αποκτάει ο νους, εξαρτάται από τις φυσικές δυνατότητες του.
Ας εξετάσουμε τώρα το νου μας. Τι βλέπουμε μέσα στο «χώρο» του; Την αδιάκοπη κίνηση σκέψεων και παραστάσεων δίχως τάξη και δίχως συγκεκριμένο σκοπό. Η μια μετά την άλλη κάνουν την εμφάνιση τους, μπαίνουν σε μια σειρά, μετακινούνται, διασταυρώνονται, πάνε μπροστά, γυρίζουν πίσω, μπαίνουν σε άλλη σειρά, κρύβονται, ξαναπαρουσιάζονται, συνδυάζονται με ποικίλους τρόπους και δεν σταματούν ποτέ την κίνηση τους, μια κίνηση που δεν είναι συλλογισμός, αλλά περιπλάνηση και διάχυση των λογισμών.
Πρόκειται, επομένως, για κατάσταση ακριβώς αντίθετη από εκείνη στην οποία θα έπρεπε να βρίσκεται η νοητική μας λειτουργία, μια κατάσταση αρρωστημένη, αλλά τόσο βαθιά ριζωμένη στο νου και τόσο πλατιά απλωμένη στον κόσμο, ώστε είναι αδύνατο να βρει κανείς έστω κι έναν άνθρωπο με ομαλή και αδιατάρακτη τη διαδικασία της σκέψης, έστω κι έναν άνθρωπο ικανό να αποτρέπει την περιπλάνηση των λογισμών και να παραμένει προσηλωμένος στο έργο του.
Συχνά πέφτουμε σε συλλογή. Τι λογής κατάσταση είν’ αυτή; Σου την περιγράφω: Ένας λογισμός μπαίνει στο αρχείο της μνήμης και, με τη βοήθεια της φαντασίας, ξεσκαλίζει όλα τα «σκουπίδια» που έχουν σωριαστεί εκεί. Μεταπηδώντας από γεγονός σε γεγονός και εφαρμόζοντας ανεπίγνωστα τους κανόνες συνδυασμού των εννοιών, συμπλέκει και συνενώνει κάτι που γνωρίζει εμπειρικά με κάτι που δεν γνωρίζει.
Συχνά συνυφαίνει το απίθανο και ακατόρθωτο με το γνωστό και δοκιμασμένο. Παράγει έτσι πλήθος συλλογισμών, ώσπου, αργά ή γρήγορα, να συνέλθει και να επιστρέψει στην πραγματικότητα. Οι άνθρωποι λένε: “Ο τάδε είναι βυθισμένος σε σκέψεις”. Ουσιαστικά, όμως, είναι βυθισμένος στο κενό, στην πλασματικότητα, στην ουτοπία. Πρόκειται για κατάσταση όμοια μ’ εκείνη των ονείρων που βλέπεις στον ύπνο σου σκέψη μάταιη και κενή.
Παρατήρησε προσεκτικά τον εαυτό σου, και θα διαπιστώσεις ότι το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου σου ξοδεύεται σε τέτοιες κενές ονειροπολήσεις. Υπάρχουν ολόκληρες μέρες, ίσως μάλιστα αυτές να είναι και οι περισσότερες, που από το νου σου δεν περνάει καμιά σκέψη αξιόλογη, σοβαρή, ουσιαστική. Είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να το προσέξεις, ένα πρόβλημα για τη λύση του οποίου αξίζει ν’ αφιερώσεις λίγο χρόνο. Αναρωτήσου: Ένα λογικό ον μπορεί να ενεργεί έτσι; Είναι σωστό; Στο μεταξύ, θα σου μιλήσω για ένα άλλο μέρος της ψυχής.
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
ΟΣΙΟΥ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ: Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ // Γράμματα σε μια ψυχή
ΟΣΙΟΥ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΕΓΚΛΕΙΣΤΟΥ: Ο ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ // Γράμματα σε μια ψυχή (2)
0 Σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου