Στήν ἐσωτερική ζωή τοῦ
πεπτωκότος ἀνθρώπου, ἡ φαντασία κατέχει τόσο μεγαλύτερη θέση καί διαδραματίζει
τόσο περισσότερο ὀλέθριο ρόλο, ὅσο βρίσκεται σε στενότερη θέση μέ τά πάθη. Ὁ Ἅγιος
Μάξιμος σημειώνει: «Τώρα ο άνθρωπος κινείται γύρω από παράλογες φαντασίες
παθών, από απάτη, εξαιτίας της φιληδονίας.»[1].
Ἀφ' ἑνός, ἡ φαντασία διεγείρει τά πάθη, προσφέροντας σ' αὐτά ἐρείσματα, ἐπί τῶν
ὁποίων μποροῦν νά στηριχθοῦν καί ν ̓ ἀναπτυχθοῦν. Αφετέρου και κυρίως τά πάθη
διεγείρουν τή δράση καί τίς παραγωγικές δυνάμεις τῆς φαντασίας: τρεφόμενα κατ' ἐξοχήν
μέ τό φανταστικό", τά πάθη καταφέρνουν να παράγουν καί νά γεννοῦν τίς εἰκόνες
(παλαιές καί νέες), πού ἀντιστοιχούν σ' αὐτά καί τούς προσφέρουν τήν ἡδονή καί τήν
τέρψη πού ἐπιζητοῦν. Παρατηρεῖ σχετικά ὁ Ἅγιος Μάξιμος: «Όπως ο νους του
πεινασμένου φαντάζεται ψωμί και του διψασμένου νερό, έτσι και του λαίμαργου
φαντάζεται ποικιλία φαγητών, και του φιλήδονου μορφές γυναικών, και του κενόδοξου τις τιμές από τους ανθρώπους, και του φιλάργυρου τα κέρδη, και του
μνησίκακου την εκδίκηση εναντίον εκείνου που τον λύπησε, και του φθονερού τη
βλάβη εκείνου που φθονεί· και το ίδιο συμβαίνει και με τα άλλα πάθη. Διότι ο
νους, όταν ενοχλείται από τα πάθη, δέχεται εμπαθείς λογισμούς, είτε όταν το
σώμα είναι ξύπνιο είτε κατά τον ύπνο.[2]».
Αὐτό συμβαίνει τόσο στην κατάσταση τῆς ἐγρήγορσης ὅσο καί στόν ὕπνο. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης
Κασσιανός παρατηρεῖ ὅτι καί μέ τά νοσηρά ὄνειρα καί μέ τίς σωματικές νόσους
συμβαίνει τό ἴδιο πρᾶγμα: δέ νοσοῦμε ἀπό τή στιγμή, πού φαίνεται ὅτι γεννῶνται
[Σ.τ.μ.: δηλαδή κατά τήν ἐκδήλωση ἤ τήν ἐμφάνισή τους], ἀλλά πολύ νωρίτερα· ἀποτελοῦν
τό σημεῖο καί τό τεκμήριο ἑνός κακοῦ [Σ.τ.μ.: ὀνείρου ἤ νόσου κατά περίπτωση],
τό ὁποῖο ἐπωαζόταν ἐσωτερικά [...] καί πού ἡ ἀνάπαυση τοῦ ὕπνου τό ἀναδύει στήν
ἐπιφάνεια, ἀποκαλύπτοντας τόν κρυμμένο πυρετό τῶν παθῶν, ἀπό τά ὁποῖα πάσχουμε,
τρεφόμενοι κατά τη διάρκεια τῆς ἡμέρας ἀπό πονηρούς λογισμούς[3].
Οἱ ἀσκητές γνωρίζουν ἀνέκαθεν ὅτι τά ὄνειρα δημιουργοῦνται ἀπό τή φαντασία σε
συνάρτηση μέ τίς σωματικές[4]
καί τίς ψυχικές[5]
διαθέσεις· στην τελευταία αὐτή περίπτωση αὐτό γίνεται: α) εἴτε ὡς συναθροίσεις
τῶν καταλοίπων τῆς μνήμης, πού συνδέονται μέ ἀσχολίες καί μέριμνες τῆς
καθημερινότητας[6],
β) εἴτε ὡς μέσα ἱκανοποίησης τῶν ἐπιθυμιῶν τῆς ἐπιθυμητικής δύναμης καί γ) εἴτε,
ἀναφορικά πρός τό θυμοειδές, ὡς ἀπάντηση στο θυμό καί τήν ὀργή του ἤ τό φόβο
του, ἄν πρόκειται γιά ἐφιάλτες. Σημειώνει κατά συνέπεια ὁ Ἅγιος Συμεών ὁ Νέος
Θεολόγος: «Διότι σε όσα η ψυχή ασχολείται ενώ είναι ξύπνια ή εμβαθύνει σε αυτά,
το ίδιο συνεχίζει και κατά τον ύπνο»[7].
Ὁ Ἅγιος Νικήτας Στηθάτος παρατηρεῖ ὅτι στα ὄνειρα «Ανάλογα με τη διάθεση του
εσωτερικού του ανθρώπου και τις έγνοιες του, υπάρχουν […] και οι φαντασίες του
νου.[8]».
Καί ὁ Ἅγιος Μάξιμος προσδιορίζει: «Όταν αυξάνεται η επιθυμία, ο νους φαντάζεται
στα όνειρα τα δημιουργήματα των ηδονών· όταν όμως κυριαρχεί ο θυμός, βλέπει τα
δημιουργήματα των φόβων.[9]».
Ὁ Ἅγιος Συμεών ὁ Νέος Θεολόγος γράφει μέ τό ἴδιο νόημα: «Όταν το επιθυμητικό
μέρος της ψυχής ερεθίζεται από τα πάθη, τις απολαύσεις και την πολυτέλεια της
ζωής, η ψυχή βλέπει αντίστοιχα και στα όνειρα· αν όμως το θυμικό της αγριεύει
απέναντι στους ομοίους της, ονειρεύεται επιθέσεις θηρίων, μάχες με ερπετά και
συγκρούσεις, όπως στα δικαστήρια με όσους διαφωνεί· αν δε το λογιστικό της
υπερηφανεύεται με αλαζονεία, φαντάζεται αρπαγές στον αέρα, φτερωτές μορφές,
θρόνους υψηλούς και αξιώματα ηγεμονίας του λαού, προερχόμενα ή συνοδευόμενα με
άρματα.[10]».
Ὁ Ἅγιος Νικήτας Στηθάτος περιγράφει πιο συγκεκριμένα τη σχέση τῶν ὀνείρων μέ τά
διάφορα πάθη: «Εάν κάποιος έχει την ψυχή του φιλήδονη και φιλόχρυση, φαντάζεται
την άνεση σε πράγματα και χρήματα, μορφές γυναικών και παθιασμένες συνάψεις,
από τις οποίες προκύπτει για αυτόν η ατιμία και η αμαρτία της σάρκας. Αν όμως
είναι πλεονεκτικός και φιλάργυρος, βλέπει παντού χρυσό, τον εισπράττει, αυξάνει
με τους τόκους και τον αποταμιεύει σε θησαυρούς, και θεωρείται ασυμπαθής. Αν
είναι θυμώδης και κακόβουλος, καταδιώκεται από θηρία και δηλητηριώδη ερπετά,
υποβάλλεται σε φόβους και δειλία. Αν η ψυχή είναι δεδηλωμένα επιθυμητική της
κενής δόξας, φαντάζεται εύφημες και προσφωνήσεις από τον λαό, θρόνους αρχής και
ηγεμονίας· και για όσα ακόμη δεν έχει, τα θεωρεί ήδη υπάρχοντα και τα
προετοιμάζει στο ξύπνιο. Αν δε είναι υπερήφανη και γεμάτη αλαζονεία, βλέπει τον
εαυτό της να μεταφέρεται σε λαμπρά οχήματα, να πετάει με φτερά στον αέρα, ενώ
όλοι τρέμουν την υπεροχή της εξουσίας της.[11]».
Κατ' αὐτό τόν τρόπο, μέ τήν παρουσία καί τή μορφή τους, τά ὄνειρα ἀποκαλύπτουν
τη φύση καί τή δύναμη τῶν παθῶν ἀπό τά ὁποῖα προέρχονται[12], καί ἑπομένως ἀποτελοῦν
ἔνδειξη ὅτι ἡ ψυχή νοσεῖ· καί μάλιστα δείχνουν ἀπό ποιές νόσους πάσχει καί ποιά
ἀπό τά τμήματά της, πιό συγκεκριμένα, προσβάλλονται· ὁ Εὐάγριος παρατηρεί σχετικά:
«Όταν στις φαντασίες κατά τον ύπνο το επιθυμητικό μέρος της ψυχής πολεμάται από
δαίμονες, αυτοί εμφανίζονται, ενώ εμείς προστρέχουμε σε γνωριμίες, οικογενειακά
συμπόσια, χορούς γυναικών και όλα τα υπόλοιπα μέσα ηδονής· σε αυτό το μέρος
αρρωσταίνουμε και το πάθος κυριαρχεί. Όταν όμως ταράσσεται το θυμικό μέρος,
αναγκάζεται να ακολουθεί δύσβατους δρόμους, αντιμετωπίζοντας οπλισμένους άνδρες
και δηλητηριώδη ή σαρκοφάγα θηρία· εμείς φοβόμαστε τους δρόμους και φεύγουμε
καταδιωκόμενοι από τα θηρία και τους ανθρώπους.».
[1] ΜΑΞΙΜΟΣ ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ, Περί ἀποριῶν, 45, PG 91, 1353. Πρβλ. Αγάπης ἑκατοντάς, 2, 56.
[2] ΜΑΞΙΜΟΣ ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ, Αγάπης ἑκατοντάς, 2, 68. 69. 85.
[3] ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΣΣΙΑΝΟΣ, De
institutis coenobiorum, 6, 11.
[4] Πρβλ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΥΣΣΗΣ, Κατασκευή ἀνθρώπου, 13, PG 44, 1720.
[5] Πρβλ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΥΣΣΗΣ, Κατασκευή ανθρώπου, 13, PG 44, 173.
[6] Πρβλ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΥΣΣΗΣ, Κατασκευή ἀνθρώπου, 13, PG 44, 172.
[7] ΣΥΜΕΩΝ ΝΕΟΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ, Κεφάλαια διάφορα, 3, 62. 464.
[8] ΝΙΚΗΤΑΣ ΣΤΗΘΑΤΟΣ, Κεφάλαια φυσικά, 60.
[9] ΜΑΞΙΜΟΣ ΟΜΟΛΟΓΗΤΗΣ, Ἀγάπης ἑκατοντάς, 2, 69.
[10] ΣΥΜΕΩΝ ΝΕΟΣ ΘΕΟΛΟΓΟΣ, Κεφάλαια διάφορα, 3, 63. 467. ΝΙΚΗΤΑΣ ΣΤΗΘΑΤΟΣ, Κεφάλαια φυσικά, 60.
[11] ΝΙΚΗΤΑΣ ΣΤΗΘΑΤΟΣ, Κεφάλαια φυσικά, 60.
[12] Πρβλ. ΕΥΑΓΡΙΟΣ, Λόγος πρακτικός, 54. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΝΥΣΣΗΣ, Κατασκευή ἀνθρώπου, 13, PG 44, 172. 173.
0 Σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου