Οἰκουμενισμὸς καὶ αἱ σύγχρονοι γεωπολιτικαί ἐξελίξεις

 

 

Οἰκουμενισμὸς καὶ αἱ σύγχρονοι γεωπολιτικαί ἐξελίξεις*1

Τῆς κας Δραγκάνας Τρίφκοβιτς*2

ΑΦΕΤΗΡΙΑ: ΟΤΑΝ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΡΓΑΛΕΙΟΝ

  Στὶς προηγούμενες ἔρευνές μου εἶχα ἐπισημάνει τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ θρησκευτικὸς χῶρος δὲν μπορεῖ πλέον νὰ ἐξετάζεται ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὸν πολιτικό. Σήμερα αὐτὸ δὲν ἀποτελεῖ πλέον μόνο μία θεωρητικὴ ὑπόθεση, ἀλλὰ μία ἐμπειρικὰ ἐπαληθεύσιμη πραγματικότητα. Οἱ σύγχρονες θρησκευτικὲς διαδικασίες ἐξελίσσονται σὲ ἄμεση ἀλληλεπίδραση μὲ γεωπολιτικὰ συμφέροντα, διπλωματικὲς στρατηγικὲς καὶ παγκόσμια ἰδεολογικὰ σχέδια.

Ὁ οἰκουμενισμὸς σήμερα ἔχει πάψει νὰ ἀποτελεῖ ἀποκλειστικὰ θεολογικὸ ζήτημα. Ἔχει μετατραπεῖ σὲ ἕνα ἀπὸ τὰ σημεῖα τομῆς τῆς θρησκείας, τῆς πολιτικῆς καὶ τῆς γεωπολιτικῆς, γι’ αὐτὸ καὶ ἡ κατανόησή του δὲν μπορεῖ πλέον νὰ περιορίζεται μόνο στὸν διαχριστιανικὸ διάλογο.

Μποροῦν νὰ διακριθοῦν τουλάχιστον τρία ἐπίπεδα, στὰ ὁποῖα λειτουργεῖ αὐτὴ ἡ διαδικασία. Τὸ πρῶτο εἶναι τὸ θεσμικὸ ἐπίπεδο, στὸ ὁποῖο διεξάγεται ὁ ἐπίσημος οἰκουμενικὸς διάλογος. Τὸ δεύτερο εἶναι τὸ πολιτικὸ ἐπίπεδο, ὅπου κρατικοὶ καὶ ὑπερεθνικοὶ παράγοντες χρησιμοποιοῦν τοὺς θρησκευτικοὺς διαύλους γιὰ τὴν ἐπίτευξη τῶν δικῶν τους συμφερόντων. Τὸ τρίτο εἶναι τὸ ἰδεολογικὸ ἐπίπεδο, στὸ ὁποῖο διαμορφώνονται παγκόσμιες ἀξιακὲς μῆτρες, ποὺ ἐπιδιώκουν τὴν καθολικοποίηση τῶν δικῶν τους προτύπων.

ΒΑΤΙΚΑΝΟΝ: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

  Τὸ Βατικανὸ δὲν ἀποτελεῖ μόνο ἕνα ἐκκλησιαστικὸ θεσμό. Εἶναι ἕνας ἀπὸ τοὺς σημαντικοὺς παράγοντες τῆς σύγχρονης παγκόσμιας πολιτικῆς. Οἱ ἀποστολικὲς ἐπισκέψεις, τὸ ἐκτεταμένο διπλωματικὸ δίκτυο καὶ ἡ ἐνεργὸς συμμετοχή του σὲ πολυμερεῖς θεσμοὺς μαρτυροῦν τὴν ὕπαρξη ἑνὸς σαφῶς διατυπωμένου ὁράματος γιὰ τὴν παγκόσμια τάξη. Ἀπὸ αὐτὴ τὴν ὀπτική, ὁ οἰκουμενικὸς διάλογος ποὺ ἀναπτύσσει τὸ Βατικανὸ δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς μία προσπάθεια γιὰ τὴ χριστιανικὴ ἑνότητα. Λειτουργεῖ ὡς μηχανισμὸς σταδιακῆς διαμόρφωσης τοῦ θρησκευτικοῦ χώρου σύμφωνα μὲ ἕνα συγκεκριμένο ἀξιακὸ πρότυπο.

Ὁ σύγχρονος παπικὸς λόγος δίνει ἔμφαση σὲ ζητήματα, ὅπως τὰ ἀνθρώπινα δικαιώματα, ἡ κοινωνικὴ δικαιοσύνη, ἡ οἰκολογία καὶ ἡ μετανάστευση. Ὡστόσο, ὅταν αὐτὲς οἱ ἀξίες προβάλλονται σὲ παγκόσμιο ἐπίπεδο, τίθεται τὸ ἐρώτημα κατὰ πόσο ἀποτελοῦν πράγματι προϊὸν παγκόσμιας συναίνεσης καὶ κατὰ πόσο ἀντανακλοῦν μία συγκεκριμένη δυτικὴ ἱστορικὴ καὶ πολιτισμικὴ ἐμπειρία.

Τὸ Βατικανὸ δὲν ἐμφανίζεται ὡς οὐδέτερος διαμεσολαβητὴς τοῦ διαλόγου, ἀλλὰ ὡς ἐνεργὸς φορέας μίας συγκεκριμένης πολιτισμικῆς καὶ ἀξιακῆς ἀντίληψης γιὰ τὸν κόσμο. Ὁ δυτικὸς οἰκουμενισμός, ἀπὸ τὸν Διαφωτισμὸ ἕως τὰ σύγχρονα παγκόσμια ἀφηγήματα, βασίζεται στὴν ὑπόθεση ὅτι ὑπάρχει ἕνα ἐπιθυμητὸ μοντέλο κοινῆς συμβίωσης, στὸ ὁποῖο οἱ διαφορετικὲς παραδόσεις ὀφείλουν νὰ προσαρμοστοῦν.

Ἀκριβῶς ἐδῶ πρέπει νὰ θέσουμε τὸ θεμελιῶδες ἐρώτημα: πρόκειται γιὰ διάλογο μεταξὺ διαφορετικῶν παραδόσεων ἢ γιὰ ἐνσωμάτωση σὲ ἕνα ἤδη ὑπάρχον κανονιστικὸ πλαίσιο;

ΦΑΝΑΡΙ: ΤΟ ΠΡΩΤΕΙΟΝ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟΝ ΑΝΑΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ

  Ἐὰν τὸ Βατικανὸ ἀντιπροσωπεύει τὸν δυτικὸ πόλο αὐτῶν τῶν διαδικασιῶν, τότε ὁ ρόλος τοῦ Φαναρίου πρέπει νὰ ἐξεταστεῖ μέσα στὸν ἴδιο τὸν ὀρθόδοξο κόσμο.

Τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο Κωνσταντινουπόλεως κατὰ τὶς τελευταῖες δεκαετίες ἔχει τοποθετηθεῖ μὲ τρόπο ποὺ ἐγείρει τὸ ζήτημα τῆς ἐπανεξέτασης τῆς παραδοσιακῆς σχέσης μεταξὺ πρωτείου καὶ συνοδικότητας.

Στὴν ὀρθόδοξη ἐκκλησιολογία, ἡ συνοδικότητα δὲν ἀποτελεῖ διοικητικὸ μηχανισμό, ἀλλὰ ὀντολογικὴ δομὴ τῆς Ἐκκλησίας, θεμελιωμένη στὴν τριαδολογικὴ ἐμπειρία. Ἡ ἑνότητα χωρὶς σύγχυση καὶ ἡ διαφορετικότητα χωρὶς διάσπαση ἀποτελοῦν τὴ βασικὴ παράμετρο τῆς ὀρθόδοξης κατανόησης τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωῆς.

Ὡστόσο, οἱ σύγχρονες ἑρμηνεῖες τοῦ πρωτείου ποὺ προέρχονται ἀπὸ τὸ Φανάρι ἐπιχειροῦν νὰ ἀποδώσουν στὸν Κωνσταντινουπολίτικο θρόνο ἁρμοδιότητες, οἱ ὁποῖες ὑπερβαίνουν τὴν παραδοσιακὴ ἀντίληψη τοῦ πρωτείου τιμῆς. Αὐτὸ μπορεῖ νὰ ἑρμηνευθεῖ ὡς μία ἐκκλησιολογικὴ καινοτομία, ἡ ὁποία δὲν διαθέτει καμία θεμελίωση στὴν πατερικὴ παράδοση.

Μία τέτοια μεταβολὴ δὲν εἶναι θεολογικὰ οὐδέτερη. Ἔχει ἐπίσης ἄμεσες πολιτικὲς συνέπειες, καθὼς μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει στὴν ἐσωτερικὴ ἀποδυνάμωση τῆς ὀρθόδοξης ἑνότητας καὶ νὰ δημιουργήσει χῶρο γιὰ ἐξωτερικὲς ἐπιρροὲς στὴ διαμόρφωση τῆς ὀρθόδοξης ταυτότητας.

ΟΥΚΡΑΝΙΑ: ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟΠΟΙΗΣΕΩΣ

  Τὸ πιὸ συγκεκριμένο παράδειγμα αὐτῶν τῶν διαδικασιῶν ἀποτελεῖ ἡ οὐκρανικὴ ἐκκλησιαστικὴ κρίση.

Δὲν πρόκειται μόνο γιὰ μία κανονικὴ διαφορά, ἀλλὰ γιὰ ἕνα παράδειγμα τοῦ τρόπου μὲ τὸν ὁποῖο τὰ θρησκευτικὰ ζητήματα μποροῦν νὰ καταστοῦν μέρος εὐρύτερων γεωπολιτικῶν στρατηγικῶν.

Ἡ χορήγηση τοῦ Τόμου Αὐτοκεφαλίας στὴ λεγόμενη Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία τῆς Οὐκρανίας τὸ 2019 προκάλεσε βαθιὲς διαιρέσεις στὸν ὀρθόδοξο κόσμο. Αὐτὸ ποὺ πρέπει νὰ ἐπισημανθεῖ στὴν περίπτωση αὐτὴ εἶναι ἡ ἔντονη παρουσία πολιτικῶν παραγόντων καὶ ἡ ἄμεση ἐμπλοκὴ δυτικῶν πολιτικῶν φορέων στὴ διαμόρφωση τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἐξελίξεων.

Οἱ συνέπειες δὲν περιορίστηκαν ἀποκλειστικὰ στὸν οὐκρανικὸ χῶρο. Οἱ διασπάσεις καὶ οἱ διαφωνίες ποὺ προέκυψαν ἀντανακλάστηκαν σὲ ὁλόκληρο τὸν ὀρθόδοξο κόσμο, ἐπιτείνοντας τὶς ἤδη ὑπάρχουσες δικαιοδοτικὲς καὶ ἐκκλησιολογικὲς ἐντάσεις.

Ἐδῶ φθάνουμε σὲ ἕνα θεμελιῶδες φιλοσοφικὸ ἐρώτημα: ποιὸς ὁρίζει τὴν κανονικὴ ἀλήθεια καὶ ἀπὸ ποῦ προέρχεται ἡ ἐξουσία γιὰ ἕνα τέτοιο καθορισμό; Ἐὰν τὸ κριτήριο προέρχεται ἔξω ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία — ἀπὸ πολιτικὰ κέντρα ἰσχύος — τότε δὲν μιλᾶμε πλέον γιὰ τὸν χῶρο τοῦ Λόγου, ἀλλὰ γιὰ τὸν χῶρο τῆς πολιτικῆς ἐργαλειοποίησης.

Τὰ Βαλκάνια, ὡς παραδοσιακὰ εὐαίσθητος γεωπολιτικὸς χῶρος, αἰσθάνονται ἐπίσης τὶς συνέπειες αὐτῶν τῶν διαδικασιῶν. Τὰ ἐκκλησιαστικὰ ζητήματα στὴν περιοχὴ — ἀπὸ τὴ Σερβία ἕως τὴ Βόρεια Μακεδονία καὶ τὸ Μαυροβούνιο — δὲν μποροῦν νὰ κατανοηθοῦν ἀπομονωμένα ἀπὸ τὸ εὐρύτερο πλαίσιο, μέσα στὸ ὁποῖο ἡ ὀρθόδοξη ταυτότητα καθίσταται σημαντικὸς παράγοντας στὴν ἀνακατανομὴ τῆς πολιτικῆς ἐπιρροῆς.

ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΙΣ: Η ΣΥΝΟΔΙΚΟΤΗΣ ΩΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΙΣ

  Ἡ ὀρθόδοξη ἀπάντηση σὲ αὐτὲς τὶς διαδικασίες δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι ἀποκλειστικὰ πολιτική. Πρέπει νὰ εἶναι, πρωτίστως, ὀντολογική.

Αὐτὴ ἡ ἀπάντηση ξεκινᾶ ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ὀρθόδοξη κατανόηση τοῦ εἶναι καὶ τῆς κοινότητας.

Ἡ συνοδικότητα δὲν ἀποτελεῖ διοικητικὴ ἀρχή, ἀλλὰ ὀντολογικὴ πραγματικότητα θεμελιωμένη στὴ ζωὴ τῆς Ἁγίας Τριάδας. Στὴν τριαδικὴ ὕπαρξη ὑπάρχει τέλεια ἑνότητα χωρὶς τὴν κατάργηση τῶν προσώπων καὶ τέλεια διαφορετικότητα χωρὶς τὸν διαχωρισμὸ τῆς φύσης.

Αὐτὸ τὸ πρότυπο ἀποτελεῖ οὐσιαστικὴ ἀντίθεση σὲ κάθε ὁλοκληρωτικὸ σχέδιο ποὺ ἐπιδιώκει τὴν ἑνότητα μέσῳ τῆς ὁμογενοποίησης καὶ τῆς ἐξάλειψης τῶν διαφορῶν.

Ἰδιαίτερη σημασία ἐδῶ ἔχει ἡ ἡσυχαστικὴ παράδοση. Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς δείχνει ὅτι ἡ γνώση τοῦ Θεοῦ δὲν ἀποτελεῖ ἀποτέλεσμα ἑνὸς ὀρθολογικοῦ συμβιβασμοῦ, ἀλλὰ ἕνα συνεργικὸ γεγονὸς πραγματικῆς συμμετοχῆς τοῦ ἀνθρώπου στὶς ἄκτιστες ἐνέργειες τοῦ Θεοῦ.

Ἀπὸ αὐτὴ τὴν κατανόηση προκύπτει καὶ ἕνα σημαντικὸ συμπέρασμα: ἡ ἀλήθεια στὴν ὀρθόδοξη παράδοση δὲν ἀποτελεῖ ἀποτέλεσμα διαπραγμάτευσης οὔτε προϊὸν θεσμικῆς διαδικασίας. Ἡ Ἀλήθεια εἶναι Πρόσωπο — ὁ Χριστός. Ἀκριβῶς σὲ αὐτὸ ἔγκειται ἡ οὐσιαστικὴ διαφορὰ μεταξὺ διαλόγου καὶ ἐνσωμάτωσης.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Η ΠΑΡΡΗΣΙΑ ΩΣ ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΣ

  Ὁ σύγχρονος ὀρθόδοξος κόσμος βρίσκεται σὲ μία σύνθετη ἱστορικὴ συγκυρία, κατὰ τὴν ὁποία ἐπανεξετάζονται ταυτόχρονα οἱ πνευματικές, θεσμικὲς καὶ γεωπολιτικὲς διαστάσεις τῆς ὕπαρξής του.

Ἀντιμέτωπα μὲ προκλήσεις βρίσκονται τόσο ἡ κανονικὴ τάξη ὅσο καὶ τὰ ὅρια τῶν ἐκκλησιαστικῶν δικαιοδοσιῶν, ἀλλὰ καὶ ἡ ἴδια ἡ κατανόηση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἑνότητας.

Σὲ τέτοιες συνθῆκες, ὁ ὀρθόδοξος διανοούμενος καὶ θεολόγος δὲν καλεῖται οὔτε στὴ σιωπὴ οὔτε σὲ μία διπλωματικὴ ἀσάφεια. Καλεῖται στὴν παρρησία — στὸν ἐλεύθερο, ὑπεύθυνο καὶ θαρραλέο λόγο τῆς ἀλήθειας.

Ὄχι ἀπὸ μία πολιτικὴ θέση, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ὀντολογικὴ θεμελίωση στὸν Λόγο, τοῦ ὁποίου ἡ φύση δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ ἱστορικὲς ἀναδιαμορφώσεις καὶ γεωπολιτικὲς μεταβολές.

Ἡ διαφύλαξη τῆς ὀρθόδοξης ταυτότητας προϋποθέτει τουλάχιστον τρία πράγματα: τὴ σαφῆ διάκριση μεταξὺ θεολογικοῦ διαλόγου καὶ πολιτικῆς ἐργαλειοποίησης τῆς θρησκείας· τὴ διατήρηση τῆς ἐσωτερικῆς συνοδικότητας ὑπὸ συνθῆκες ἐξωτερικῶν πιέσεων· καί, πάνω ἀπ’ ὅλα, τὴν πιστότητα στὸν Λόγο ὡς διαρκὲς θεμέλιο τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὕπαρξης.

Διότι ἡ ἱστορία δὲν βρίσκει τὴν ὁλοκλήρωσή της οὔτε στοὺς πολιτικοὺς συμβιβασμοὺς οὔτε στὴ συναίνεση τῶν πολιτισμῶν, ἀλλὰ στὴν Παρουσία — τὴν ἐσχατολογικὴ πλήρωση ἐν Χριστῷ.

Ἀκριβῶς στὴ διάκριση μεταξὺ τῶν ἱστορικῶν σχεδίων ἀνθρώπινης ἑνότητας καὶ τῆς ἐσχατολογικῆς ἑνότητας ἐν Χριστῷ βρίσκεται ὅλο τὸ δρᾶμα τῆς σύγχρονης ἱστορικῆς συγκυρίας.

………………………….

*1 Εἰσήγησις εἰς τὴν Διεθνῆ Διάσκεψιν «Ὁ Οἰκουμενισμὸς μεταξὺ διαλόγου καὶ πολιτικῆς ἐργαλειοποίησης», ἡ ὁποία ἐπραγματοποιήθη τήν 30ήν Ἰουνίου 2026 εἰς τὸ Κέντρον Τύπου τῆς Ἑνώσεως Δημοσιογράφων Σερβίας εἰς τὸ Βελιγράδι καί συνεκέντρωσε διακεκριμένους θεολόγους, ἀναλυτάς καὶ δημόσια πρόσωπα ἀπὸ τὴν Σερβίαν, τὴν Ρωσίαν, τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Ἰταλίαν.

*2 Ἡ κα Δραγκάνα Τρίφκοβιτς εἶναι Γενικὴ Διευθύντρια τοῦ Κέντρου Γεωστρατηγικῶν Μελετῶν καὶ Πρόεδρος τοῦ Εὐρασιατικοῦ Φόρουμ ΜΜΕ.

orthodoxostypos