Η διδασκαλία του Οσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου για τη σχέση μεταξύ πίστεως και κράτους.

Στα έργα του Αγίου Θεοφάνους του Εγκλείστου, περιέχεται είδος κηρυγμάτων κατά τις επίσημες ημέρες τιμής Πολιτικών προσώπων, με αφορμή την ονομαστική τους εορτή, την ανάρρησή τους στον θρόνο, τα γενέθλιά τους ή την κοίμησή τους.
Θα σταθούμε σε ορισμένα κηρύγματά του κατά την περίοδο της αρχιερατικής του διακονίας στην επισκοπή του Βλαντιμίρ, δηλαδή στην περίοδο της ώριμης εκκλησιαστικής του διδασκαλίας.
Στο κήρυγμα «Κατά την ημέρα της Γεννήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου», ο άγιος Θεοφάνης εφιστά την προσοχή των ακροατών στη χαρακτηριστική σύμπτωση δύο εορτών, μιας εκκλησιαστικής και μιας πολιτικής: της Γεννήσεως της Θεοτόκου και των γενεθλίων του διαδόχου του Θρόνου. Η πρώτη εορτή αποτελεί «την αρχή της εκπληρώσεως των ελπίδων του ανθρωπίνου γένους», ενώ η δεύτερη «τη θεμελίωση των αγαθών ελπίδων της πατρίδας μας».
Διαμορφώνοντας έναν παραλληλισμό μεταξύ των δύο εορταζόμενων γεγονότων, ο κήρυκας εστιάζει στην ενέργεια της Πρόνοιας του Θεού στη ζωή των επιμέρους κρατών και στην ιστορία ολόκληρου του ανθρωπίνου γένους. Ως εγγύηση της σταθερότητας του κρατικού πολιτεύματος και της κοινωνικής τάξεως, ο Άγιος προβάλλει τη σταθερή πίστη στον Θεό και την αφοσίωση στην Εκκλησία του Χριστού:
«...αν θέλετε οι εθνικές σας ελπίδες να είναι στερεές, φροντίστε να απορροφώνται από τις ελπίδες ολόκληρης της ανθρωπότητας και μη νομίζετε ότι μπορούν να θεμελιωθούν σε οτιδήποτε άλλο, παρά μόνο Εκείνον, ο Οποίος υπήρξε και είναι η προσδοκία όλων των εθνών».
Ο θεοφιλέστατος αρχιερέας, προστατεύοντας το ποίμνιό του από τους λύκους που είναι έτοιμοι να καταστρέψουν όχι μόνο το σώμα αλλά και την ψυχή, επισημαίνει τον κίνδυνο της δίχως κρίση υιοθετήσεως των δυτικών διδασκαλιών, οι οποίες κατέκλυσαν τη ρωσική γη μετά το τέλος του Κριμαϊκού Πολέμου («σαν να έσπασε κάποιο φράγμα»).
Οι νέες αντιλήψεις στην οικογενειακή, θρησκευτική και πολιτική ζωή οδηγούν στη διαφθορά των φρονημάτων, στην ηθική παρακμή και στις πολιτικές αναταράξεις, που εκδηλώθηκαν τόσο έντονα στη ζωή των κρατών της Δυτικής Ευρώπης.
Στη γέννηση του διαδόχου του Θρόνου κατά την εορτή της Γεννήσεως της Θεοτόκου, ο άγιος Θεοφάνης διακρίνει ένα θεϊκό μάθημα, το οποίο μέσα στον θόρυβο των πολεμικών αναστατώσεων δεν ήταν τόσο εμφανές και κατανοητό. Κατά τα λόγια του Αγίου, με την έλευση της ειρήνης δόθηκε η δυνατότητα να αντικρίσουν τα γεγονότα «ευθέως» και να διαπιστώσουν την ολέθρια επίδραση των «ξενόφερτων υποβολών».
Τη σκέψη του την τεκμηριώνει με βιβλικά παραδείγματα από την εποχή των Κριτών του Ισραήλ, όταν ο εκλεκτός λαός του Θεού, μέσα σε διάστημα τετρακοσίων ετών, έως και δώδεκα φορές παραδόθηκε σε δουλεία στα γειτονικά ειδωλολατρικά έθνη, από τα οποία οι Ισραηλίτες υιοθετούσαν πονηρά ήθη και έθιμα αντίθετα προς τον Θεό. Κάθε φορά όμως που μετανοούσαν, λάμβαναν εκ νέου την ελευθερία και την ευημερία.
Επανερχόμενος στη σύγχρονη εποχή του, ο άγιος Θεοφάνης καλεί τους ακροατές να τηρούν απαρέγκλιτα τις νηστείες, να διαφυλάσσουν τη συζυγική πίστη και την ιερότητα του γάμου, να δείχνουν σεβασμό προς τον μοναχισμό, να τιμούν τις εκκλησιαστικές εορτές και να απομακρύνονται από τα «γλέντια» και τις «αισχρές διασκεδάσεις».
Απαριθμώντας τα «κακά έθιμα» που δανείστηκαν από τους γειτονικούς λαούς, ο κήρυκας προειδοποιεί:
«...αυτό δεν θα μείνει για εμάς χωρίς συνέπειες, εάν δεν συνέλθουμε και αν αφήσουμε την υπερηφάνειά μας να εξαπλώνεται όλο και περισσότερο».
Στη συνέχεια, ο Άγιος προχωρεί στη διατύπωση των βασικών αρχών και μορφών της θεοσύστατης κρατικής εξουσίας:
«Ο Θεός δίδει στον τόπο μας βασιλέα ως πατέρα, και στην καρδιά του εμπνέει αγαθές βουλές για εμάς» (πρβλ. «δεν υπάρχει εξουσία παρά μόνο από τον Θεό· και όσες εξουσίες υπάρχουν, έχουν ταχθεί από τον Θεό»· Ρωμ. 13:1–2).
«Το ορθόδοξο, θεόδοτο βασίλειο είναι βασίλειο που κυβερνάται από τον Θεό. Διότι η καρδιά του βασιλέως βρίσκεται στο χέρι του Θεού» (πρβλ. Παρ. 21:1).
Η «δυτική κακόβουλη ματαιοσοφία» δεν κατανοεί ούτε αποδέχεται τις παραδοσιακές, θεόσδοτες μορφές κυβέρνησης, θεωρώντας τες ξεπερασμένες, εμπόδιο στην πρόοδο και περιορισμό της ανθρώπινης ελευθερίας. Ο κήρυκας καλεί τους πιστούς να μην υποκύψουν στο πνεύμα της «αυτοκυριαρχίας» και της «αυτοπεποίθησης», δηλαδή της αυθαιρεσίας και της ιδιοβουλίας, αλλά να εδραιώσουν στη ζωή τους «τους κανόνες της αγίας και ευσεβούς ζωής και, ως συνέπεια της θεόδοτης τάξεως, την αφοσίωση προς τον Θρόνο».
Είναι ενδιαφέρον να επεκτείνει κανείς τη σκέψη του αγίου Θεοφάνους σχετικά με το θεϊκό μάθημα-προειδοποίηση, το οποίο διέκρινε στη σύμπτωση των δύο εορτών —της Γεννήσεως της Θεοτόκου και της γεννήσεως του, διαδόχου του Θρόνου— εξετάζοντάς την υπό το πρίσμα της μεταγενέστερης ιστορικής εξέλιξης, δηλαδή της βασιλείας του τελευταίου Αυτοκράτορα πάσης Ρωσίας, του συνονόματου Νικολάου Αλεξάνδροβιτς Ρομάνωφ.
Περίπου ενάμιση χρόνο αργότερα, στις 13 Απριλίου 1865, ο άγιος Θεοφάνης θα εκφωνήσει λόγο κατά το μνημόσυνο του νεοκοιμηθέντος Νικολάου Αλεξάνδροβιτς. Ο πρόωρος και αιφνίδιος θάνατος του διαδόχου του Θρόνου είχε τότε συγκλονίσει ολόκληρο τον κόσμο. Σύμφωνα με τον συγγραφέα του άρθρου, αυτή η απώλεια υπήρξε θεϊκή προειδοποίηση για τη φοβερή τραγωδία που επρόκειτο να διαδραματιστεί στον Οίκο Ιπάτιεφ στις 17 Ιουλίου 1918.
Κατά τον ίδιο, η επικράτηση της «κακόβουλης μάταιης σοφίας» κατέληξε σε μια πραγματική βιβλική καταστροφή: την πτώση του τελευταίου Ορθόδοξου Βασιλείου. Και όπως αναφέρει, παρακολουθεί με έκπληξη σε ποιο βαθμό διαστροφής έχει περιέλθει η σύγχρονη Δύση, επιβάλλοντας σε ολόκληρο τον κόσμο αντιχριστιανικές αξίες στην οικογένεια, στην κοινωνία και στη διεθνή πολιτική.
Η περί κράτους διδασκαλία του Αγίου Θεοφάνους του Εγκλείστου βρίσκει τη συνέχειά της στο κήρυγμα: «Κατά την ημέρα του Αγίου Νικολάου του Θαυματουργού και της ονομαστικής εορτής του Διαδόχου του Θρόνου, του Τσάρου Νικολάου Αλεξάνδροβιτς». Εκεί ο κήρυκας διατυπώνει μία πολύ σημαντική θέση: ότι «η τύχη των βασιλέων», σε αντίθεση με την τύχη των ιδιωτών, εξαρτάται από «το πνεύμα, τις αρχές και τις επιδιώξεις του ίδιου του λαού».
Οι ιδιώτες είναι οι ίδιοι υπεύθυνοι για το μέλλον τους. Το μέλλον των βασιλέων όμως εξαρτάται από εκείνες τις «απαράβατες υποχρεώσεις ενώπιον της Πανταχού Κυβερνώσας Θείας Πρόνοιας, από την εκπλήρωση των οποίων καθορίζεται η αξίωσή μας στο έλεος του Θεού και εξαρτάται η σταθερότητα των θρόνων».
Δεν μπορεί κανείς να μην διακρίνει μια προφητική προειδοποίηση του αγίου Θεοφάνους στα λόγια του ότι «πόσο συχνά ο Θεός αφαιρεί από έναν λαό έναν θεοεκλεκτό και θεοφιλή βασιλέα, όταν ο ίδιος ο λαός έχει καταστήσει τον εαυτό του ανάξιο για κάτι τέτοιο».
Ένα τέτοιος βασιλέας θα παραμείνει σταθερός και ακλόνητος μόνο υπό την προϋπόθεση ότι ο ίδιος ο λαός θα αποτελέσει «ένα θεμέλιο όχι απλώς ανθρώπινα ισχυρό, αλλά άξιο της ιδιαίτερης ευδοκίας και προστασίας του Θεού».
Για να διευκρινίσει τη σκέψη του, ο Άγιος καταφεύγει, όπως συνήθως, στην αγαπημένη του μέθοδο κηρύγματος: στα παραδείγματα της Αγίας Γραφής. Η θλιβερή διήγηση για την οικοδόμηση του Πύργου της Βαβέλ, η θεία τιμωρία της Δαμασκού και της Τύρου για την υπερηφάνειά τους, καθώς και η λήθη και η αχαριστία απέναντι στον Θεό, τον Χορηγό κάθε αγαθού, αποτελούν όλα μαρτυρίες ότι ο θρίαμβος είτε μεμονωμένων ανθρώπων είτε ολόκληρων λαών, όταν στηρίζεται στην αδικία, στη βία, στην πανουργία και στην απάτη, είναι προσωρινός, και ακολουθείται από την κρίση του Θεού, όταν συμπληρωθεί το μέτρο της ανομίας.
Στη συνέχεια, η σκέψη του Αγίου επανέρχεται στη συχνά επαναλαμβανόμενη θέση του περί της ολέθριας επιρροής της Δύσεως την οποία θεωρεί μια άλλη συμμαχία, «στραμμένη εναντίον του φωτός της πίστεώς μας», και συνιστά ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο για το κράτος και τον λαό του. Αυτή η απειλή, κατά τον Άγιο, πρέπει επίσης να αποκρουσθεί με την ενότητα όλων στο κοινό ορθόδοξο φρόνημα.
Ο κήρυκας καλεί τους συμπατριώτες του να οπλιστούν εναντίον των φθοροποιών δυτικών ιδεών και των διεφθαρμένων ηθών και, με κοινή προσπάθεια, να απομακρύνουν «τη θανατηφόρα σκόνη που μεταφέρεται από εκεί».
Τον αγώνα για την κάθαρση των ηθών και τη διαφύλαξη της καθαρότητας της πίστεως οφείλουν να τον αρχίσουν οι μορφωμένοι λαϊκοί:
«Ανάμεσά σας διαδίδεται το κακό· εσείς πρέπει να αρχίσετε και την εξέγερση εναντίον του», νουθετεί ο κήρυκας. «Η σιωπή σας θα σημαίνει είτε απιστία είτε αδιαφορία για την πίστη. Μιλήστε λοιπόν και γράψτε.».
«Μιλήστε λοιπόν και γράψτε» για την υπεράσπιση της αγίας Ορθόδοξης πίστεως!» — απευθύνεται ο Έγκλειστος και προς τους σύγχρονους διανοούμενους, που είναι σε θέση να δώσουν τεκμηριωμένη και επιστημονική απάντηση σε όλες τις προκλήσεις που ο «μέγας στη μοχθηρία νους» —δηλαδή ο διάβολος— απευθύνει στον σύγχρονο κόσμο.
Στον λόγο του «Κατά την ημέρα της αναβάσεως στον θρόνο του ευσεβούς Αυτοκράτορος Αλεξάνδρου Νικολάγιεβιτς», που εκφωνήθηκε στις 19 Φεβρουαρίου 1864, ο άγιος Θεοφάνης επανέρχεται με μια σκέψη που είχε εκφράσει ο ίδιος ο εορταζόμενος κατά την ανάρρησή του στον Πανρωσικό Θρόνο: ότι η ευημερία του λαού στηρίζεται σε ένα στερεό θεμέλιο, δηλαδή στη «ζωντανή, φωτισμένη και έμπρακτη πίστη».
Ο κήρυκας αναπτύσσει μια λογική ακολουθία. Η ευημερία εξαρτάται από «τον αγαθό καρπό και την επιτυχία των πράξεών μας», τα οποία με τη σειρά τους εξαρτώνται από τη σταθερότητα των βημάτων και των αποφάσεών μας. Αυτή δε η σταθερότητα «καθορίζεται από την πιστότητα και την αμετακίνητη προσήλωση στις αρχές που ακολουθούμε».
Με τον όρο «αρχές» εννοούνται οι αληθείς αντιλήψεις τόσο για τον Θεό Δημιουργό και τη σχέση Του με τον κόσμο που δημιούργησε, όσο και «για τον ίδιο μας τον εαυτό και για όλα όσα μας περιβάλλουν, για τον κόσμο με την αρχή, τη συνέχεια και το τέλος του, για το παρόν μας και για το μέλλον που μας αναμένει».
Ο Θεός είναι η πηγή κάθε γνώσεως και από τη δική Του σοφία άντλησαν οι Απόστολοι και οι Προφήτες την αληθινή γνώση, την οποία «κανείς από τους άρχοντες —τους σοφούς του αιώνα τούτου— δεν γνώρισε ούτε μπορούσε να γνωρίσει».
Αυτές οι θεόπνευστες αλήθειες πρέπει να «αποτυπωθούν» στον νου του ανθρώπου, ώστε να «αναμειχθούν» με τις «φυσικές αρχές της γνώσεως και της κατανοήσεως» και να αποτελέσουν πλέον τη φύση του ίδιου του νου. Τότε ολόκληρος ο χώρος της γνώσεώς μας θα διαποτιστεί από τη θεία αλήθεια, η οποία θα προσδώσει στον νου «ενότητα, αρμονική συνοχή σε όλα τα μέρη του και, ως αποτέλεσμα, ακλόνητη σταθερότητα».