Τό καινοφανές λατινικό
δόγμα περί Καθαρτηρίου
Παρά τίς διαβεβαιώσεις τῆς
ὁμολογίας πίστεως τῆς Συνόδου τοῦ Τριδέντου καί ἑνός σημαντικοῦ ἀριθμοῦ
ρωμαιοκαθολικῶν ἱστορικῶν[1], ἡ διδασκαλία περί
Καθαρτηρίου δέν εὑρίσκει ἐρείσματα στήν Ἁγία Γραφή οὔτε στά κείμενα τῶν πρώτων
Πατέρων. Τό πλῆθος τῶν βιβλικῶν καί πατερικῶν χωρίων, τά ὁποῖα συγκέντρωσαν a
posteriori οἱ ρωμαιοκαθολικοί θεολόγοι προκειμένου νά δικαιολογήσουν τή διδασκαλία
αὐτή[2],
τό μόνο πού πετυχαίνουν εἶναι:
α) νά δείξουν ὅτι ἡ Ἁγία
Γραφή καί οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας θεωροῦσαν πάντοτε ὡς ἐπωφελεῖς γιά τοῦς κεκοιμημένους τίς προσευχές τῆς Ἐκκλησίας γι αὐτούς (κάτι ἄλλωστε πού ἀποδεχόταν
πάντοτε ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, γεγονός ὅμως που οὐδόλως συνεπάγεται τὴν ὕπαρξη
Καθαρτηρίου), καί
β) νά ἐπωφεληθοῦν ἀπό τήν
ἀσάφεια ὁρισμένων χωρίων, τὰ ὁποῖα ὅμως προδήλως ἀναφέρονται στην τρομερή
κατάσταση πού θά ἐπακολουθήσει τήν Τελική Κρίση καί ὄχι στην ὕπαρξη ἑνός
Καθαρτηρίου.
Στην πραγματικότητα ἡ
περί Καθαρτηρίου διδασκαλία παρουσιάσθηκε το δεύτερο ἥμισυ τοῦ 12ου αἰῶνα,
συνεπῶς πρόκειται γιά μία «ἐφεύρεση». Αὐτή ἄλλωστε εἶναι ἡ κατηγορία πού
προσάπτουν οἱ Ὀρθόδοξοι θεολόγοι ἐναντίον τῶν ὁμολόγων τους Ρωμαιοκαθολικῶν ἤδη
ἀπό τήν ἐποχή πού ἐνημερώθηκαν γιά τήν ἐν λόγῳ διδασκαλία καί ἀποτέλεσε αἰχμή τῆς
πολεμικῆς ἐναντίον τους. Ἐν τούτοις, πρόκειται για μία θέση πού ἔχει ἐνστερνισθεῖ
ἡ πλειοψηφία τῶν ἱστορικῶν τῆς ἐποχῆς μας. Ὁ ἔγκριτος ρωμαιοκαθολικός ἱστορικός
Jacques Le Goff τό ἀπέδειξε ἐμπεριστατωμένα, ἀφοῦ πρῶτα συγκέντρωσε ὅλα τά
σχετικά στοιχεῖα σέ ἕνα ἀρχεῖο, τό ὁποῖο τιτλοφόρησε πολύ χαρακτηριστικά: La
Naissance du Purgatoire[3].
Ὁ ἱστορικός διαβεβαιοῖ κατηγορηματικά ὅτι «μέχρι το τέλος τοῦ 12ου αἰ. ὁ ὅρος purgatorium
δέν ὑφίστατο ὡς οὐσιαστικό. Τό Καθαρτήριο δέν ὑπάρχει»[4].
Συμφωνία μέ τίς ἀρχές τῆς
λατινικῆς θεολογίας
Παρά το γεγονός ὅτι ὁ ὅρος
«Καθαρτήριο» (Purgatoire) ἐμφανίσθηκε καί χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στο β'
ἥμισυ τοῦ 12ου αἰ.[5]
καί νοεῖτο ὡς «τρίτος τόπος», ἡ καινοτομία αὐτή προετοιμάσθηκε ἀπό ὁρισμένες
διατυπώσεις καί ἐκφράσεις ὁρισμένων πρώιμων Λατίνων Πατέρων, ὅπως ὁ ἅγιος Ἀμβρόσιος[6],
ὁ ἱερός Αὐγουστῖνος[7]
καί ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Μέγας[8],
καίτοι αὐτοὶ δέν ἐκπόνησαν κάποια συστηματική θεωρία, ἐνῶ καί οἱ θέσεις τους εἶναι
ἀμφιλεγόμενες, ὅπως ἄλλωστε ἀναγνωρίζουν καί οἱ ρωμαιοκαθολικοί θεολόγοι ὅλων τῶν
μεθοδολογικών τάσεων[9].
Πρέπει ὅμως νά ὁμολογήσουμε ὅτι ἡ περί Καθαρτηρίου διδασκαλία, τουλάχιστον ὡς
πρός τίς βασικές θεολογικές προϋποθέσεις της, εὑρίσκεται σε συμφωνία μέ τόν
προσανατολισμό τῆς μετα-αὐγουστίνειας ρωμαιοκαθολικῆς θεολογίας[10].
Ἡ αὐγουστίνεια θεωρία περί θεοφανειών (δημιουργήματα ἐνδιάμεσα μεταξύ Θεοῦ καί ἀνθρώπων)
υἱοθετήθηκε ἀπό τή ρωμαιοκαθολική θεολογία καί ὁδήγησε στήν ἰδέα περί ἑνός ὑλικοῦ
καθαρτηρίου πυρός. Ἀντιθέτως, ἡ περί θείων ἐνεργειῶν ὀρθόδοξη θεολογία δέν ἐπέτρεπε
τήν καθιέρωση τῆς διδασκαλίας αὐτῆς. Πράγματι, γιά τούς Ὀρθοδόξους ἡ θεία ἐνέργεια,
ἡ ὁποία μπορεί νά ἐννοηθεῖ ὡς φῶς ἤ πῦρ, εἶναι μία καί ἀγέννητη, ἁπλῶς ἀλλάζουν
τά προσωνύμιά της ἀναλόγως τῶν ἀποτελεσμάτων της. Ἔτσι, ἀποκαλεῖται
«καθαρτήρια» ὅταν ἐξαγνίζει τοὺς ἀνθρώπους, «φωτοδότρια» ὅταν τούς φωτίζει,
«θεοποιός» ὅταν τοὺς ἀνάγει στον Θεό. Συνεπῶς, δέν ὑπάρχει ἕνα πῦρ γιά τούς
δικαίους καί ἄλλο γιά τούς ἁμαρτωλούς, ἀφοῦ μία εἶναι ἡ ἄκτιστη θεία ἐνέργεια,
τήν ὁποία κάθε ἄνθρωπος τήν προσλαμβάνει διαφορετικά, ἀναλόγως τῆς πνευματικῆς
καταστάσεως τοῦ καθενός[11].
Ἡ θεώρηση αὐτή βασίζεται σε ἔγκριτους Πατέρες, ὅπως οἱ Μ. Βασίλειος, Γρηγόριος
Νύσσης, Ψευδο-Διονύσιος, Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής, Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός καί κυρίως ὁ
Γρηγόριος Παλαμᾶς. Σέ αὐτούς μάλιστα στηρίχθηκε ὁ Μᾶρκος ὁ Εὐγενικός στήν
πολεμική του κατά τῆς λατινικῆς θεωρίας περί καθαρτηρίου[12] στή Σύνοδο τῆς
Φλωρεντίας[13].
Οἱ σημαντικότεροι ὅμως παράγοντες πού συνέβαλαν στην ἐμφάνιση τῆς περί
Καθαρτηρίου θεωρίας στη Δύση κατά τόν ὕστερο Μεσαίωνα ὑπῆρξαν οἱ θεωρίες περί ἐκτίσεως
τιμωρίας καί ἐξιλεώσεως[14],
ἡ καθιέρωση τῆς θεωρίας περί «συγχωρητικῶν ἁμαρτιῶν»[15], καθώς καί ἡ
διάκριση μεταξύ «σφάλματος» καί «ἁμαρτίας»[16]. Ἡ ἀντίληψη
περί ἥσσονος σημασίας ἁμαρτημάτων ὁδήγησε στήν καθιέρωση μιᾶς τρίτης
κατηγορίας, μεταξύ τῶν δικαίων καί ἐξαγνισμένων ἀπό κάθε ἁμαρτία καί τῶν
καταδικασμένων, ἤτοι ὅσων ἔχουν ὑποπέσει σε θανάσιμα ἁμαρτήματα· πρόκειται γιὰ
αὐτὴν τῶν πιστῶν γιά τούς ὁποίους καθιερώθηκε μία κατάσταση καί ἕνας τόπος
διαμονῆς τῶν ψυχῶν μετά θάνατον, αὐτός τοῦ καθαρτηρίου πυρός, πού διαφέρει ἀπό
τίς δύο προηγούμενες κατηγορίες. Ἡ δεύτερη διάκριση ὁδήγησε στην σύλληψη ἑνός
τόπου ἐκτίσεως τῆς ποινῆς, ὅπου οἱ τεθνεῶτες ἐξαγνίζονται ἐκτίοντας τήν ποινή
τους καί λαμβάνοντας ἔτσι ἄφεση τῶν ἥσσονος σημασίας ἁμαρτιῶν, καίτοι ἡ ἁμαρτητική
ροπή συνεχίζει νά ὑφίσταται.
Ἡ ἀνάπτυξη τοῦ δόγματος περί Καθαρτηρίου φαίνεται ὅτι σχετίζεται ἐπίσης καί μέ
μιά γενικώτερη ἐκκλησιαστική «πολιτική» τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας, ὅπως αὐτή
ἐκφράσθηκε ἀπό τή θεωρία καί τήν πρακτική τῶν «συγχωροχαρτιῶν», ἡ ὁποία ἐμφανίσθηκε
ὀλίγο ἀργότερα ἀπό τήν ἐμφάνιση τῆς θεωρίας τοῦ Καθαρτηρίου[17]. Αὐτή ἡ θεωρία
καί πρακτική θεωρεῖ ὅτι ὁ Πάπας ἔχει τήν δύναμη νά ἀναπαύσει ἤ ἀκόμη καί νά ἐλευθερώσει
ἐντελῶς ἀπό τίς ποινές τους τίς εὑρισκόμενες στό Καθαρτήριο ψυχές, διά
συγκεκριμένων πρακτικῶν τῶν πιστῶν, ὅπως γιά παράδειγμα τίς προσευχές πρός τόν Ἁγιώτατο
Πάπα, τίς δωρεές γιά τήν ἀνέγερση ἐκκλησιαστικῶν κτιρίων ἤ πάλι χαριστήρια κατά
τόν ἑορτασμό μεγάλων γεγονότων (μεγάλες ἑορτές, Ἰωβηλαῖο κ.ἄ.). Γνωρίζουμε
βεβαίως ὅτι αὐτές οἱ πρακτικές προκάλεσαν τήν ὀργή τοῦ Λουθήρου καί ὑπῆρξαν ἀπό
τοῦς κυριώτερους λόγους γιά τήν ἐμφάνιση τοῦ Προτεσταντισμοῦ. Ἐν τούτοις, ἡ
πρακτική αὐτή ὄχι μόνο δέν ἐγκαταλείφθηκε, ἀλλά παραμένει ζῶσα στήν ρωμαιοκαθολική
εὐσέβεια καί ὑπογραμμίσθηκε ἐκ νέου ἐπί τῇ εὐκαιρίᾳ τοῦ ἑορτασμοῦ τοῦ Ἰωβηλαίου
το 2000.
Ἡ ἐμφάνιση καί ἐφαρμογή τῆς θεωρίας αὐτῆς ἱστορικά συνδέεται μέ τήν ἐνδυνάμωση
τῆς παπικῆς ἐξουσίας, ἡ ὁποία πλέον δέν ἐπεκτείνεται μόνο στίς ψυχές τῶν πιστῶν
καί στήν μεταθανάτια μοίρα τους, ἀλλά καί στήν ἀνελαστική ἀνάγκη γιά τήν ἐνθάρρυνση
τῶν δωρεῶν σε μία ἐποχή κατά τήν ὁποία ὁ παπικός θεσμός ἀνέπτυξε μιά φιλόδοξη
πολιτική ἀνεγέρσεως καί διακοσμήσεως τῶν ναῶν καί τοῦ παπικοῦ παλατιοῦ.
Γνωρίζουμε ὅτι ἡ διδασκαλία αὐτή καί ἡ πρακτική ἐφαρμογή της ἀπορρίφθηκαν
συλλήβδην ὄχι μόνο ἀπό τούς Ὀρθόδοξους θεολόγους, ἀλλά καί ἀπό τούς ὁμολόγους
τους τῆς Μεταρρυθμίσεως. Τά τελευταῖα χρόνια ὁρισμένοι ρωμαιοκαθολικοί θεολόγοι
κράτησαν ἐπίσης κριτική στάση, ἔναντι τῆς ἐν λόγῳ διδασκαλίας, ὅπως ὁ Y. Congar[18],
ὁ ὁποῖος πρότεινε στούς ἀδελφούς ρωμαιοκαθολικούς «νά δεχθοῦμε τήν ἀμφισβήτηση
κάποιων θέσεων πού δέν εἶναι καί οἱ πιό αὐθεντικές ἤ παλαιές κατά τήν παράδοση»[19].
Oἱ ἐνστάσεις αὐτές δέν φαίνεται νά ἐλήφθησαν ὑπ᾿ ὄψιν, ἀλλά ὀφείλουμε νά
διαπιστώσουμε ὅτι παρήκμασαν στήν λαϊκή εὐσέβεια καί δόθηκε τέλος σε πολλές ὑπερβολές
τοῦ συγκεκριμένου δόγματος καί τῶν σχετικῶν πρακτικῶν.
[1] Ὅπως οἱ Α. Michel καί Μ. Jugie
[2] Βλ. κυρίως τά ἔργα τοῦ ΑΛΛΑΤΙΟΥ (De utiusque Ecclesiae
occidentalis atque orientalis perpetua in dogmate de purgatorio consensione,
Rome 1655). J. ECK (De
purgatorio, εἰς Opera, Rome 1531) BELLARMIN (εἰς Controverses, De purgatorio, dans Opera, t. 3, Paris
1869) SUAREZ (De
pænitentia, XLV-XLVIII, dans Opera, t. 22, Paris 1856), καί πιό
πρόσφατα P. BERNARD,
«Purgatoire», Dictionnaire
apologétique de la foi catholique; A. MICHEL, «Purgatoire», col. 1163-1326.
Ἀναφορικά μέ τόν
χαρακτηρισμό μας a posteriori, Βλ.
J. LE GOFF, La Naissance
du Purgatoire, σ. 64
[3] Paris,
Gallimard, 1981
[4] Ἔνθ᾽ ἀν., σ. 12
[5] J. LE GOFF, La Naissance du Purgatoire,
σ. 12: «Μέχρι το
τέλος τοῦ ΙΒ΄
αἰ., ἡ λέξη purgatorium δέν ὑπῆρχε ὡς
οὐσιαστικό»
[6] Βλ. Α. MICHEL,
«Purgatoire», col. 1215-1218· J. LE GOFF, La Naissance du Purgatoire, σ. 88-90
[7] Βλ. Α. MICHEL,
«Purgatoire», col. 1220-1223. J. NTEDIKA, L'Évolution de la doctrine du Purgatoire chez saint
Augustin, Paris 1966. J. LE GOFF, La Naissance du Purgatoire, σ. 92-118, 288
[8] Βλ. J. LE GOFF, La
Naissance du Purgatoire, σ. 121-131, 288. Ὁρισμένες φορές ὁ
ἅγιος Κυπριανός παρουσιάζεται μεταξύ τῶν προδρόμων τοῦ δόγματος περί καθαρτηρίου πυρός· ἀδίκως κατά τόν P. JAY,
«Saint Cyprien et la doctrine du Purgatoire», Recherches de théologie ancienne et médiévale, 27,
1960, σ. 133-136. Ἡ ἴδια παρατήρηση ἀφορᾶ καί
στόν Καισάρειο Ἀρελάτη· Βλ. P. JAY, «Le Purgatoire dans la prédication de saint Césaire d'Arles», Recherches de théologie
ancienne et médiévale, 24, 1957, σ. 5-14
[9] Γιά τόν ἱερό
Αὐγουστῖνο βλ. Α. MICHEL,
«Purgatoire», col. 1222. Y. CONGAR, «Le Purgatoire», σ. 298. J. NTEDIKA, L'Évolution de la doctrine
du Purgatoire chez saint Augustin, Paris 1966, passim. Γιά τόν
Γρηγόριο τὸν Μέγα βλ. J. LE GOFF,
La Naissance du
Purgatoire, σ. 129,
130-131, 300
[10] Βλ.
ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΝΑΥΠΑΚΤΟΥ ΙΕΡΟΘΕΟΥ (ΒΛΑΧΟΥ), Ἡ ζωή μετά τόν θάνατο, σ. 192-200
[11] Ἔνθ᾽ ἀν
[12] Βλ. Ν. CONSTAS,
«Mark of Ephesus», dans C. G. et V. CONTICELLO, La théologie byzantine, t. 2, Turnhout, 2001
[13] Βλ.
κατωτέρω
[14] Ἡ
σχέση τῆς θεωρίας αὐτῆς μέ ἐκείνη τοῦ Καθαρτηρίου σημειώνεται ἀπό τόν Y. CONGAR, «Le Purgatoire», Le Mystère de la mort et
sa célébration, Paris 1956, σ. 299-300. Ὁ μελετητής ὑπογραμμίζει ὅτι οἱ θεωρίες αὐτῆς ἦσαν ἀλλότριες
στήν χριστιανική Ἀνατολή (σ. 301-302)
[15] Βλ. J.
LE GOFF, La Naissance du
Purgatoire, σ. 15: «Ἡ διαδεδομένη ἀπό καιρό ἰδέα περί ὑπάρξεως “ἐλαφρῶν”,
“καθημερινῶν” “συνηθισμένων” ἀδικημάτων, πού υἱοθετήθηκε ἀπό τὸν ἱ. Αὐγουστῖνο
καί τὸν Γρηγόριο τόν Μέγα, κατέληξε τελικῶς στήν κατηγορία τῶν “συγγνωστῶν” ἁμαρτημάτων,
ὀλίγον πρό τῆς ἀναπτύξεως τῆς διδασκαλίας περί Καθαρτηρίου, ἀποτελῶντας ἕναν ἀπό
τούς λόγους ἐμφανίσεώς της». Σχετικά μέ τήν ἐξέλιξη τῆς ἔννοιας αὐτῆς καί τόν
ρόλο της στον σχηματισμό τῆς θεωρίας περί Καθαρτηρίου, βλ. J. LE GOFF, ἔνθ' ἀν.,
σ. 293-298
[16] Ἡ σχέση
αὐτῆς τῆς διακρίσεως μέ τή θεωρία τοῦ Καθαρτηρίου ὑπογραμμίζεται ἀπό τόν Y.
CONGAR, «Le Purgatoire», σ. 299 καί τόν J. LE GOFF, La Naissance du Purgatoire,
σ. 289-290. Πρόκειται γιά διάκριση πού καταπολεμήθηκε ἀπό τούς Ὀρθοδόξους στή
Σύνοδο τῆς Φλωρεντίας στο πλαίσιο τῶν συζητήσεων περί τοῦ Καθαρτηρίου (βλ.
κατωτέρω)
[17] Πιθανόν
τὸ ἔτος 1300, κατά τό ὁποῖο ἑορταζόταν τὸ Ἰωβηλαίο. Βλ. J. LE GOFF, La Naissance du Purgatoire, σ. 442-443
[18] «Le
Purgatoire», σ. 279-336
[19] Ἔνθ᾽ ἀν.,
σ. 279
0 Σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου