Ο Κρυφός Κίνδυνος του Πνευματικού Ζήλου | Άγιος Σεβαστιανός ο Ομολογητής

Η πνευματική σοφία του Αγίου Σεβαστιανού του Ομολογητού φανερώνει μια σημαντική διάκριση ανάμεσα στην αληθινή ασκητική άσκηση και στην επιθυμία να επιβάλουμε το δικό μας θέλημα στην πνευματική ζωή. Η νηστεία, η προσευχή, η υπακοή και η προετοιμασία για τη Θεία Κοινωνία απαιτούν σοβαρότητα, αλλά απαιτούν επίσης διάκριση. Η μεγαλύτερη αυστηρότητα δεν σημαίνει αυτομάτως και μεγαλύτερη πνευματική πρόοδο.
Ο Γέροντας άλλοτε συμβούλευε τους ανθρώπους να νηστεύουν με μεγαλύτερη ακρίβεια και άλλοτε τους έλεγε να τρώνε. Επιτιμούσε εκείνους που επέβαλλαν στον εαυτό τους επιπλέον ημέρες νηστείας πριν από τη Θεία Κοινωνία, ενώ ευλογούσε τους αδύναμους και ασθενικούς να φάνε ένα κομμάτι ψωμί και να πιουν ζεστό νερό την παραμονή της μεταλήψεως των Αγίων Μυστηρίων.
Ορισμένοι διορθώνονταν επειδή παραμελούσαν την εκκλησιαστική τάξη, ενώ άλλοι προστατεύονταν από το να επιβαρύνουν τον εαυτό τους με αυτήν πέρα από τις δυνάμεις τους. Σε όποιον εξέταζε μόνο τις εξωτερικές πράξεις, αυτό θα μπορούσε να φαίνεται αντιφατικό. Στην πνευματική, όμως, ζωή αυτού του Γέροντα, η διαφορά ανάμεσα στα συγκεκριμένα πρόσωπα είχε μεγαλύτερη σημασία από την εξωτερική εικόνα της ευλάβειάς τους.
Οι αναμνήσεις των πνευματικών του τέκνων διέσωσαν αυτήν την αξιοσημείωτη πτυχή της ποιμαντικής του φροντίδας. Ο Άγιος Σεβαστιανός δεν αδιαφορούσε για τη νηστεία ούτε θεωρούσε ασήμαντη την προετοιμασία για τη Θεία Κοινωνία. Περίμενε από όσους είχαν καλή υγεία να προετοιμάζονται κατάλληλα, να προσέρχονται εγκαίρως στην εκκλησία, να εξομολογούνται τις αμαρτίες τους και να πλησιάζουν το Άγιο Ποτήριο με ευλάβεια.
Μπορούσε να είναι αυστηρός με εκείνους που αντιμετώπιζαν τη Θεία Λειτουργία σαν κάτι στο οποίο μπορούσαν να προσέλθουν την τελευταία στιγμή, περιμένοντας να μεταλάβουν τα Άγια Μυστήρια χωρίς την προετοιμασία που εκείνος θεωρούσε απαραίτητη. Μάλιστα, παρομοίαζε την προσέλευση στο Άγιο Ποτήριο με το να πλησιάζει κανείς ένα συνηθισμένο τραπέζι για να πιει ένα φλιτζάνι σούπα ή τσάι, σαν να ανήκαν οι δύο πράξεις στην ίδια τάξη πραγμάτων. Ωστόσο, ο ίδιος Γέροντας που επέμενε σε αυτήν τη σοβαρότητα δεν επέτρεπε σε έναν εξασθενημένο άνθρωπο να συγχέει τη σωματική εξάντληση με την πνευματική πρόοδο.
Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, οι αδύναμοι ή ασθενικοί μπορούσαν να λάβουν ευλογία να φάνε πριν από τη Θεία Κοινωνία, ώστε να μην αρρωστήσουν. Σε ανθρώπους που υπέφεραν από ορισμένες παθήσεις επιτρεπόταν να καταναλώνουν γάλα ή τσάι με γάλα κατά τις περιόδους της νηστείας ως θεραπευτικό μέσο, με την οδηγία να αναφέρουν το ζήτημα στην εξομολόγηση. Όσον αφορά τους νεότερους μοναχούς, δεν απαιτούσε από όλους να υιοθετήσουν αμέσως τους ίδιους διατροφικούς περιορισμούς.
Επέτρεπε σε ορισμένους να τρώνε κρέας μέχρι να φτάσουν σε κατάλληλο στάδιο και στη συνέχεια τους συνήθιζε σταδιακά στην αποχή από αυτό. Το ενδιαφέρον του δεν αφορούσε απλώς το τι έτρωγε κάποιος, αλλά το κατά πόσον η άσκηση ήταν κατάλληλη για τις περιστάσεις και την πνευματική του ανάπτυξη. Εδώ συναντούμε μια διάκριση που εύκολα χάνεται όταν η ασκητική ζωή γίνεται αντιληπτή αποκλειστικά με όρους αυστηρότητας.
Η νηστεία έχει πραγματική θέση στη ζωή του Ορθόδοξου Χριστιανού. Γυμνάζει τη θέληση, διδάσκει την εγκράτεια και μας βοηθά να αναγνωρίζουμε πόσο εύκολα οι σωματικές επιθυμίες μπορούν να κυριαρχήσουν στις σκέψεις και στις αποφάσεις μας. Ωστόσο, ο άνθρωπος μπορεί επίσης να μετατρέψει τη νηστεία σε μια προσωπική υπόθεση, μετρώντας τη σοβαρότητα της πνευματικής του ζωής με βάση την αυστηρότητα των κανόνων που επιβάλλει ο ίδιος στον εαυτό του.
Αυτό που αρχίζει ως προσπάθεια προσέγγισης του Θεού μπορεί να μετατραπεί σε άσκηση του ιδίου θελήματος, ιδιαίτερα όταν κάποιος θεωρεί ότι το να κάνει περισσότερα είναι πάντοτε καλύτερο από το να κάνει εκείνο που πραγματικά του έχει ζητηθεί. Οι διορθώσεις του Αγίου Σεβαστιανού δείχνουν ότι ήταν επιφυλακτικός απέναντι σε αυτήν τη σύγχυση. Επιτιμούσε όσους αναλάμβαναν εξαιρετικά αυστηρή νηστεία πριν από τη Θεία Κοινωνία χωρίς ευλογία.
Η πρόσθετη αποχή τους δεν δικαιολογούσε την περιφρόνηση των εκκλησιαστικών υποδείξεων. Είχαν αποφασίσει μόνοι τους πώς έπρεπε να είναι η πνευματική προετοιμασία και αντιμετώπιζαν την αυστηρότητα της δικής τους απόφασης ως αρετή. Αντίθετα, ένας άνθρωπος που δεχόταν μια αναγκαία εξαίρεση εξαιτίας της αδυναμίας του μπορούσε εξωτερικά να φαίνεται λιγότερο ζηλωτής, ενώ στην πραγματικότητα να ενεργεί με μεγαλύτερη υπακοή.
Η διαφορά δεν βρισκόταν ανάμεσα σε έναν αυστηρό Χριστιανό και σε έναν επιεική. Βρισκόταν ανάμεσα στην ασκητική προσπάθεια που καθοδηγείται από τη διάκριση και στην ασκητική προσπάθεια που καθοδηγείται από τις προσωπικές αντιλήψεις του ανθρώπου. Η ίδια διάκριση εμφανίζεται και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζε τους ηλικιωμένους και τους ασθενείς.
Ο Άγιος Σεβαστιανός ενθάρρυνε τους ανθρώπους να διαφυλάσσουν την υγεία τους, να ντύνονται κατάλληλα όταν επικρατούσε δριμύ ψύχος και να αποφεύγουν την κατάχρηση των δυνάμεων που τους είχε δώσει ο Θεός. Τα λόγια του σχετικά με την ασθένεια μπορούσαν να είναι απαιτητικά, αλλά επιδίωκε επίσης να παρηγορεί όσους δεν μπορούσαν πλέον να εκκλησιάζονται εξαιτίας της σωματικής τους αδυναμίας. Τους ευλογούσε να προσεύχονται ήσυχα εκεί όπου βρίσκονταν, επαναλαμβάνοντας: «Κύριε, ελέησον» ή «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ».
Η αδυναμία τους να επιτελούν τις θρησκευτικές πράξεις που συνήθιζαν παλαιότερα δεν σήμαινε ότι η πνευματική τους ζωή είχε τελειώσει. Η προσευχή παρέμενε δυνατή ακόμη και όταν το σώμα τους δεν μπορούσε πλέον να αντέξει την προηγούμενη καθημερινή τους άσκηση. Αυτό, βέβαια, δεν αποτελεί πρόσκληση να εγκαταλείπουμε την πνευματική πειθαρχία κάθε φορά που αυτή γίνεται δύσκολη.
Η ζωή του ίδιου του Αγίου Σεβαστιανού χαρακτηριζόταν από μοναχική αφοσίωση, υπομονή και πιστότητα στις ακολουθίες της Εκκλησίας. Ούτε πρέπει οι μαρτυρίες για τις συγκεκριμένες οδηγίες του να μετατρέπονται σε καθολικούς ιατρικούς ή μυστηριακούς κανόνες. Η σημασία τους βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο εξέταζε τον άνθρωπο που είχε μπροστά του.
Ένας περιορισμός που οφειλόταν σε ασθένεια δεν ήταν το ίδιο με την αδιαφορία. Μια απαιτητική άσκηση που αναλαμβανόταν χωρίς διάκριση δεν αποτελούσε κατ’ ανάγκην ένδειξη μεγαλύτερης ευλάβειας, όπως και η σταδιακή προσέγγιση της πνευματικής άσκησης δεν ισοδυναμούσε με άρνηση προόδου. Ο Άγιος διατύπωσε αυτήν την αρχή με μια φράση που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή.
«Ο καθένας χρειάζεται διαφορετική αντιμετώπιση. Εκείνο που μπορεί να ειπωθεί προς όφελος ενός ανθρώπου ενδέχεται να αποβεί επιζήμιο για κάποιον άλλον». Εφάρμοζε αυτήν τη σοφία στην πνευματική καθοδήγηση των ανθρώπων που του είχαν εμπιστευθεί.
Κατανοούσε ότι η ίδια παρατήρηση μπορούσε να αφυπνίσει έναν άνθρωπο και να αποθαρρύνει κάποιον άλλον, καθώς και ότι ένας κανόνας που εφαρμόζεται χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η κατάσταση του ανθρώπου μπορεί να μην αποφέρει το επιδιωκόμενο πνευματικό όφελος. Το έργο του πνευματικού πατέρα, επομένως, δεν ήταν απλώς να δίνει οδηγίες, αλλά να διακρίνει τι θα βοηθούσε πραγματικά τον άνθρωπο να προχωρήσει προς τον Θεό. Αυτού του είδους η διάκριση διαφέρει από την προσπάθεια να κάνουμε τη χριστιανική ζωή άνετη.
Μπορεί να απαιτεί αυστηρή διόρθωση όταν κάποιος είναι απρόσεκτος, υπερήφανος ή απρόθυμος να αποδεχθεί τις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη ζωή της Εκκλησίας. Σε κάποια άλλη περίπτωση, μπορεί να απαιτεί να συγκρατήσουμε κάποιον του οποίου ο ενθουσιασμός έχει ξεπεράσει τις δυνάμεις ή την κατανόησή του. Και στις δύο περιπτώσεις, ο σκοπός είναι ο ίδιος: να οδηγηθεί ο άνθρωπος σε μια ζωή μεγαλύτερης πιστότητας.
Η αυστηρότητα μιας οδηγίας δεν μπορεί να κριθεί ανεξάρτητα από τον σκοπό της, όπως δεν μπορεί να κριθεί έτσι ούτε η επιείκεια. Ένας γιατρός δεν συνταγογραφεί την ίδια θεραπεία σε κάθε ασθενή απλώς και μόνο για να αποδείξει ότι είναι συνεπής. Πρέπει πρώτα να κατανοήσει την κατάσταση που καλείται να αντιμετωπίσει.
Κατά παρόμοιο τρόπο, η ποιμαντική πράξη του Αγίου Σεβαστιανού αναγνώριζε ότι η πνευματική φροντίδα απαιτεί γνώση του ανθρώπου και όχι απλώς γνώση του κανόνα. Γι’ αυτό εκτιμούσε επίσης τη σταδιακή πρόοδο. Στις αναμνήσεις που διασώθηκαν προειδοποιούσε επανειλημμένα να μην αρχίζει κανείς με υπερβολικό ζήλο, για να εγκαταλείψει αργότερα τον αγώνα.
Ορισμένοι άνθρωποι έσπευδαν να αναλάβουν πρόσθετες προσευχές, νηστείες και ασκητικές ασκήσεις χωρίς ευλογία, σαν να μπορούσαν να παρακάμψουν τα συνηθισμένα στάδια της πνευματικής ανάπτυξης. Άλλοι προχωρούσαν σταθερά, μαθαίνοντας την υπομονή και τη σταθερότητα, και συνέχιζαν ακόμη και όταν ο αρχικός ενθουσιασμός είχε πλέον σβήσει. Ο Άγιος Σεβαστιανός προτιμούσε αυτήν την πιστή επιμονή από ένα ξεκίνημα που τραβούσε την προσοχή, αλλά δεν μπορούσε να διαρκέσει.
«Η αρχή δεν είναι πολύτιμη, η μέση δεν είναι πολύτιμη, αλλά το τέλος είναι πολύτιμο», συνήθιζε να λέει. Η εικόνα που χρησιμοποιούσε για την πνευματική πορεία ήταν απλή. Ο άνθρωπος δεν πρέπει να πηδά από το πρώτο στο τρίτο σκαλοπάτι, παρακάμπτοντας το ενδιάμεσο, αλλά να προχωρά σταδιακά, ένα βήμα μετά το άλλο, μέχρι να φτάσει στο τέλος.
Με αυτόν τον τρόπο, η μετριοπάθεια δεν αποτελούσε συμβιβασμό με τον κόσμο, αλλά την πειθαρχία που απαιτείται για να παραμένει κανείς πιστός σε βάθος χρόνου. Ο άνθρωπος που αρχίζει με μετριοπάθεια, αλλά συνεχίζει σταθερά, μπορεί να φτάσει μακρύτερα από εκείνον που επιχειρεί υπερβολικά πολλά και σύντομα εξαντλείται. Αυτό ισχύει όχι μόνο για τη νηστεία, αλλά και για την προσευχή, την υπακοή και ολόκληρο τον αγώνα για την απόκτηση των αρετών.
Μια τέτοια συμβουλή απαιτεί κάτι δύσκολο από εκείνους που επιθυμούν να αντιμετωπίζουν σοβαρά την πνευματική τους ζωή. Μας ζητά να εγκαταλείψουμε την επιθυμία να συγκρίνουμε τον εαυτό μας με τους άλλους. Ο κανόνας νηστείας κάποιου άλλου μπορεί να μην είναι κατάλληλος για εμάς, ενώ ο πνευματικός αγώνας ενός άλλου ανθρώπου μπορεί να είναι κρυμμένος από τα μάτια μας.
Δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε την κατάσταση μιας ψυχής μόνο από την εξωτερική εμφάνιση ούτε να υποθέσουμε ότι η πορεία που βοήθησε έναν άνθρωπο πρέπει να επιβληθεί σε όλους τους υπόλοιπους. Το σημαντικό ερώτημα δεν είναι αν η άσκησή μας φαίνεται εντυπωσιακή, αλλά αν μας οδηγεί στη μετάνοια, στην υπακοή και σε μια πιστότερη σχέση με τον Θεό. Το παράδειγμα του Αγίου Σεβαστιανού αποκαλύπτει επίσης έναν πειρασμό που μπορεί να εμφανιστεί σε όσους αντιμετωπίζουν με σοβαρότητα τα θρησκευτικά ζητήματα.
Μπορεί να αρχίσουμε να θεωρούμε τη μεγαλύτερη αυστηρότητα απόδειξη μεγαλύτερης πίστης ή να υποθέτουμε ότι ένας άνθρωπος που χρειάζεται κάποια εξαίρεση είναι αναγκαστικά λιγότερο αφοσιωμένος. Ωστόσο, η ίδια η πρακτική του Γέροντα αντιστέκεται σε τέτοιες εύκολες κρίσεις. Μπορούσε να επιμένει στην προσεκτική προετοιμασία για τα Άγια Μυστήρια και συγχρόνως να μεριμνά για τους ασθενείς.
Μπορούσε να απαιτεί από τους μοναχούς να τηρούν την πνευματική τους πειθαρχία, ενώ επέτρεπε στους νεότερους να προχωρούν σταδιακά. Η καθοδήγησή του δεν χαρακτηριζόταν ούτε από αδιαφορία ούτε από αυστηρότητα για την αυστηρότητα. Απαιτούσε η πνευματική προσπάθεια να καθοδηγείται από τη διάκριση.
Το δίδαγμα της συμβουλής του δεν είναι ότι πρέπει να επιλέγουμε τον ευκολότερο δρόμο ή να δυσπιστούμε απέναντι σε κάθε απαιτητική άσκηση. Είναι ότι ο ασκητικός αγώνας πρέπει να έχει σωστό προσανατολισμό. Η νηστεία, η προσευχή και η αποχή δεν αποτελούν σκοπούς που υπηρετούν την επίδειξη της δύναμής μας.
Ανήκουν σε μια ζωή προσανατολισμένη προς τον Θεό και πρέπει να ασκούνται με υπακοή, επίγνωση της πραγματικής μας κατάστασης και επιμονή. Κάποιες φορές, η πρόοδος απαιτεί να αναλάβουμε μια άσκηση την οποία αποφεύγαμε. Άλλες φορές, απαιτεί να παραμερίσουμε το βάρος που επιβάλαμε οι ίδιοι στον εαυτό μας και να μάθουμε να ακολουθούμε μια σοφότερη πορεία.
Ο Άγιος αφιέρωσε τη διακονία του στην καθοδήγηση πολύ διαφορετικών ανθρώπων προς τον ίδιο τελικό σκοπό. Δεν αντιμετώπιζε τις διαφορές τους ως ασήμαντες ούτε συνέχεε τις ομοιόμορφες οδηγίες με την ομοιόμορφη πνευματική ανάπτυξη. Η επιμονή του στη μετριοπάθεια, επομένως, δεν ήταν μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια της ποιμαντικής του ζωής.
Αποτελούσε μέρος της αντίληψής του για τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η ανθρώπινη ψυχή: όχι μέσα από μια ξαφνική επίδειξη θρησκευτικής προσπάθειας, αλλά μέσα από μια πιστή πορεία, υπό καθοδήγηση, προς τον σκοπό για τον οποίο ζει ο χριστιανός. Το τελικό κριτήριο δεν είναι πόσο αυστηρό φάνηκε το ξεκίνημά μας ούτε πόσα καταφέραμε να επιβάλουμε στον εαυτό μας. Είναι το αν συνεχίσαμε να κινούμαστε προς τη σωστή κατεύθυνση.
Το επόμενο βήμα μπορεί να είναι απαιτητικό, μετριοπαθές ή διαφορετικό από εκείνο που περιμέναμε. Αυτό που έχει σημασία είναι να το κάνουμε με πιστότητα, χωρίς υπερηφάνεια για τη δική μας δύναμη και χωρίς να εγκαταλείπουμε την πορεία όταν η πρόοδος φαίνεται αργή.

ΠΗΓΗ: Μια Ανεξάντλητη Πηγή Ζώντος Ύδατος: Ο Γέροντας της Καραγκάντα, ο Όσιος Σεβαστιανός, της V. Koroleva. Αναμνήσεις από τον Γέροντα Σεβαστιανό και τις Διδαχές του, καταγεγραμμένες από τα πνευματικά του τέκνα. Περί Θείας Κοινωνίας και Νηστείας — Άγιος Σεβαστιανός (Φόμιν), Μητροπολιτική Περιφέρεια της Ορθόδοξης Εκκλησίας στο Καζακστάν.