Πρέπει νὰ ἐνισχύσετε μέσα σας τὴν ἔννοια τῆς ἁμαρτωλότητάς σας. (Όσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)

«Εργαστείτε ὥστε νὰ γεννηθεῖ καὶ νὰ ἐνισχυθεῖ μέσα σας ἡ ἰδέα περὶ τῆς ἀναξιότητας καὶ τῆς ἁμαρτωλότητάς σας, οἱ ὁποῖες ἐγείρουν τὴν ὀργὴ τοῦ Θεοῦ ἐναντίον σας. Ὅταν προσέρχεστε στην προσευχή, νὰ ἐμφανίζεστε ἐνώπιον τοῦ προσώπου τοῦ Θεοῦ ὄχι ἀλλιώτικα, παρά μόνο ὡς τόσο... ἁμαρτωλός, ποὺ γιὰ τίποτε δὲν ἀξίζει καὶ προκαλεῖ τὴν ὀργή. Μιὰ ποὺ θὰ ἔχετε συναισθανθεῖ αὐτὴ τὴν κατάστασή σας, δὲν θὰ μπορέσετε νὰ συγκρατήσετε τὸν ἑαυτό σας ἀπ' τὸ νὰ κραυγάσει: «Κύριε, σῶσον μέ, Κύριε βοήθει μοι!».
Γιὰ ποιό λόγο πάει στραβά ἡ προσευχή; Εξαιτίας τοῦ ὅτι δὲν ὑπάρχει ἡ αἴσθηση τῆς ἀνάγκης τοῦ Θεοῦ. «Μόνοι μας, λοιπόν, θὰ τὰ βγάλουμε πέρα μὲ ὅλες τὶς ὑποθέσεις καὶ τὶς ἀνάγκες μας;». Προσευχηθεῖτε γιὰ τοῦτο, νὰ σᾶς δίνει ὁ Θεὸς τέτοια συναισθήματα. Χωρὶς αὐτὰ θὰ χαθεῖτε».

(Επιστολή 967, τόμος 6, σελ. 81)

Ο λόγος του Οσίου Θεοφάνους αγγίζει μια βαθιά πραγματικότητα της πνευματικής ζωής, την οποία ο άνθρωπος εύκολα λησμονεί. Αυτή η πραγματικότητα είναι ότι η αληθινή προσευχή προϋποθέτει την επίγνωση της ανάγκης μας για τον Θεό.
Στέκεσαι ενώπιον του Θεού με τα χείλη σου, αλλά η καρδιά σου στηρίζεται ακόμη στο εγώ σου. Λέγεις «Κύριε, ελέησον», αλλά βαθύτερα νομίζεις ότι μπορείς να τακτοποιήσεις μόνος σου τη ζωή σου και να θεραπεύσεις τις πληγές σου, νικώντας τα πάθη και κάθε δοκιμασία.
Ο Όσιος Θεοφάνης ομιλεί για την ανάγκη να γεννηθεί μέσα μας η επίγνωση της αναξιότητας και της αμαρτωλότητάς μας όχι, βεβαίως, για να οδηγηθούμε στην απελπισία ή σε μια νοσηρή αυτοκαταδίκη, αλλά για να αποβάλουμε την πλάνη της αυτάρκειας.
Η «ὀργή» συνδέεται άμεσα με την αναξιότητα και την αμαρτωλότητα του ανθρώπου. Δεν σημαίνει ότι ο Θεός κυριεύεται από έναν παθολογικό θυμό όπως ο άνθρωπος. Δηλώνει την αντίδραση της θείας δικαιοσύνης απέναντι στην αμαρτία και την πραγματική συνέπεια της απομάκρυνσης του ανθρώπου από τον Θεό.
Η ταπείνωση δεν είναι η καλλιέργεια μιας αρνητικής εικόνας για τον εαυτό μας αλλά η αλήθεια του ανθρώπου ενώπιον του Θεού. Είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος παύει να δικαιολογεί τον εαυτό του και αρχίζει να βλέπει την πνευματική του πτωχεία και τότε ακριβώς αρχίζει να κατανοεί γιατί χρειάζεται το έλεος του Θεού.
Όσο ο άνθρωπος δεν αισθάνεται την πνευματική του ασθένεια, δεν αναζητεί πραγματικά τον Ιατρό και θεωρεί τον εαυτό του αυτάρκη, δεν αισθάνεται την ανάγκη του Σωτήρος και όσο δεν αισθάνεται ότι κινδυνεύει, η κραυγή της δεήσεως δεν βγαίνει από τα βάθη της καρδιάς. Γι’ αυτό ο λόγος του Οσίου κορυφώνεται στην κραυγή: «Κύριε, σῶσόν με! Κύριε, βοήθει μοι!» Δεν είναι μόνο λόγια προσευχής. Είναι η φωνή του ανθρώπου που συνειδητοποίησε την αδυναμία του και που ομολογεί ότι η σωτηρία δεν είναι επίτευγμα της ανθρώπινης αυτάρκειας, αλλά καρπός της χάριτος και του ελέους του Θεού.
Ακόμη και για να αποκτήσουμε την επίγνωση της ανάγκης μας για τον Θεό, πρέπει να προσευχηθούμε. «Προσευχηθεῖτε γιὰ τοῦτο, νὰ σᾶς δίνει ὁ Θεὸς τέτοια συναισθήματα». Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχουμε ακόμη συνειδητοποιήσει πόσο Τον χρειαζόμαστε. Όταν αυτή η επίγνωση αρχίσει να ενεργείται μέσα στην καρδιά, τότε η προσευχή παύει να είναι εξωτερική και γίνεται καρδιακή κραυγή και παράκληση προς Εκείνον χωρίς τον οποίο δεν μπορεί να σταθεί. Τότε ο άνθρωπος δεν προσέρχεται ενώπιον του Θεού ως αυτάρκης, αλλά ως πτωχός.
Εκείνος που δεν αισθάνεται την ανάγκη του Θεού, ακόμη κι αν προσεύχεται, δεν έχει ακόμη μάθει να προσεύχεται. Εκείνος που γνώρισε την πνευματική του πτωχεία, ακόμη και με μια μόνο κραυγή προς τον Θεό προσεύχεται αληθινά. Αυτή είναι η οδός που υποδεικνύει ο Όσιος Θεοφάνης: επίγνωση της αδυναμίας, ταπείνωση της καρδιάς, προσφυγή στον Θεό και εμπιστοσύνη στη θεία Χάρη. Χωρίς αυτή την εσωτερική σειρά, η προσευχή κινδυνεύει να μείνει μόνο στα χείλη. Με αυτήν, όμως, κατεβαίνει στην καρδιά και γίνεται πραγματική σχέση του ανθρώπου με τον Θεό.