«Πολύ περισσότερο ἀπ' ὅλα
να φοβάστε τὴν ἐκτροπὴ πρὸς τὸ αἴσθημα τῆς δικαίωσης. Μόλις ἀρχίσετε νὰ ἐκτρέπεστε
σὲ αὐτό, νὰ ξέρετε ὅτι ἀρχίσατε νὰ βαδίζετε στρεβλά. Τραβᾶτε τότε τὸν ἑαυτό σας
ἀπ' τὰ πόδια καὶ τὸν σέρνετε αλύπητα πάλι στὴν ἁμαρτία (ενν. στὸ αἴσθημα τῆς δικαίωσης
καὶ τῆς ἁμαρτωλότητας). Ὁ Κύριος δέχεται ἐκεῖνον μόνο που προσέρχεται σὲ Αὐτὸν
μὲ τὴ συναίσθηση τῆς ἁμαρτωλότητας. Ἐκεῖνον δὲ ποὺ προσέρχεται σὲ Αὐτὸν μὲ τὴν
πεποίθηση ὅτι εἶναι δίκαιος, τὸν ἀποστρέφεται. Ὁ Κύριος ἦρθε γιὰ νὰ σώσει τοὺς ἁμαρτωλούς,
ὄχι τους δικαίους. «Καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώσει».
Τὸ πιὸ κακὸ πράγμα εἶναι ὁ κορεσμός. Ὁ κορεσμένος, λοιπόν, ἔχει σωριαστεῖ καὶ ἀσθμαίνει.
Αὐτὴ εἶναι ἡ πνευματική του κατάσταση.
Κάποιος εἶχε τὴ συνήθεια να ρωτάει: «Ἐσύ, πηγαίνοντας για προσευχή, πηγαίνεις νὰ
εἰσπράξεις σύνταξη ἢ νὰ ζητήσεις ἐλεημοσύνη;». Πολὺ εὔλογο τὸ ἐρώτημα.»
(Επιστολή 261, τόμος 2, σελ. 102-103)
Το κείμενο του Οσίου
Θεοφάνους του Εγκλείστου είναι ιδιαίτερα βαθύ, γιατί αγγίζει ένα από τα πιο
λεπτά ζητήματα της πνευματικής ζωής: πώς μπορεί ο άνθρωπος, ακόμη και μέσα από
την προσευχή, να οδηγηθεί στην υπερηφάνεια και στην αυτοδικαίωση, αντί να
πλησιάσει περισσότερο τον Θεό.
Ο Όσιος μας προειδοποιεί να μη φθάσουμε στο σημείο να πιστέψουμε ότι είμαστε
αυτάρκεις, ότι δικαιούμαστε τη χάρη του Θεού ή ότι η πνευματική μας κατάσταση
είναι καλύτερη από εκείνη των άλλων.
Τι σημαίνει εδώ η λέξη «δικαίωση»; Εννοεί κυρίως την αυτοδικαίωση: την
εσωτερική πεποίθηση ότι εγώ είμαι εντάξει, ότι έχω δίκιο ενώπιον του Θεού, ότι
έχω κάνει όσα έπρεπε και επομένως δικαιούμαι να αισθάνομαι ασφαλής ή ανώτερος
και έτσι θεωρούμε το καλό που κάνουμε ως δικό μας κατόρθωμα, το οποίο μας δίνει
δικαιώματα απέναντι στον Θεό.
Ο Όσιος χρησιμοποιεί μια σκληρή εικόνα για να δείξει πόσο αποφασιστικά πρέπει
να αντιστεκόμαστε στην αυτοδικαίωση. Μόλις αντιληφθούμε ότι αρχίζουμε να
θεωρούμε τον εαυτό μας δίκαιο, πρέπει να επιστρέψουμε στη συναίσθηση της
αμαρτωλότητάς μας. Να εγκαταλείψουμε την ψευδαίσθηση της αναμαρτησίας μας και
να ξαναδούμε με ειλικρίνεια την πραγματική μας κατάσταση.
Τι σημαίνει «συναίσθηση της αμαρτωλότητας»; Δεν σημαίνει απλώς να γνωρίζουμε
θεωρητικά ότι είμαστε αμαρτωλοί, αλλά ότι αναγνωρίζουμε προσωπικά την ανάγκη
μας για το έλεος του Θεού. Ο άνθρωπος δεν πλησιάζει τον Θεό επειδή θεωρεί ότι
είναι άξιος αλλά επειδή Τον έχει ανάγκη.
Όταν ο Όσιος λέει ότι ο Κύριος δέχεται «εκείνον μόνο», δεν σημαίνει ότι ο Θεός
απορρίπτει όποιον δεν έχει ακόμη αποκτήσει αυτογνωσία, αλλά ότι η ταπείνωση και
η μετάνοια αποτελούν τον δρόμο της αληθινής κοινωνίας με τον Θεό.
Όταν κάποιος πιστεύει ότι είναι ήδη δίκαιος, μπορεί να μην αισθάνεται ότι
χρειάζεται συγχώρηση, θεραπεία ή αλλαγή. Κλείνεται στον εαυτό του, επειδή
θεωρεί ότι δεν έχει ουσιαστικό πρόβλημα. Έτσι ο άνθρωπος, μέσα από την
αυτάρκειά του, δυσκολεύεται να δεχθεί το έλεος του Θεού. Σκεφθείτε έναν ασθενή
που αρνείται να αναγνωρίσει ότι χρειάζεται θεραπεία. Το πρόβλημα δεν είναι ότι
ο γιατρός δεν θέλει να τον βοηθήσει, αλλά ότι ο ασθενής δεν αναγνωρίζει την
ανάγκη του.
Η φράση που παραπέμπει στα λόγια του
Χριστού:
«Οὐ γὰρ ἦλθον καλέσαι
δικαίους, ἀλλὰ ἁμαρτωλοὺς εἰς μετάνοιαν»
δείχνει ότι το έλεος
γίνεται δεκτό από εκείνον που αναγνωρίζει την ανάγκη του. Ο άνθρωπος που θεωρεί
τον εαυτό του δίκαιο μοιάζει να λέει: «Δεν έχω ανάγκη να θεραπευθώ» ενώ ο
άνθρωπος που μετανοεί λέει: «Κύριε, γνωρίζεις τις αδυναμίες μου. Βοήθησέ με να
αλλάξω». Η διαφορά δεν βρίσκεται κατ' ανάγκην στις εξωτερικές πράξεις αλλά στη σχέση με την αλήθεια, τη μετάνοια και τη χάρη του Θεού. Αυτό
είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή μπορούμε να παρεξηγήσουμε τη χριστιανική
ταπείνωση σαν να σημαίνει ότι πρέπει να αισθανόμαστε διαρκώς ανάξιοι,
αποτυχημένοι ή ανίκανοι. Όμως η μετάνοια δεν είναι άρνηση της αξίας του
ανθρώπου, αλλά αναγνώριση ότι η σωτηρία δεν αποτελεί προσωπικό μας κατόρθωμα.
Η συντετριμμένη καρδιά είναι μια καρδιά που έχει πάψει να στηρίζεται στην
ψευδαίσθηση ότι μπορεί να σταθεί μόνη της ενώπιον του Θεού. Η συντριβή, είναι πόνος
για την αμαρτία μαζί με εμπιστοσύνη στο έλεος του Θεού. Η ταπείνωση της καρδιάς
δεν μας απομακρύνει από τον Θεό· μας κάνει να προσφεύγουμε σε Αυτόν με
μεγαλύτερη εμπιστοσύνη.
Ο κορεσμός δεν αφορά απλώς τη σωματική πληρότητα. Στο συγκεκριμένο πλαίσιο
σημαίνει κυρίως τον πνευματικό χορτασμό: την κατάσταση κατά την οποία ο
άνθρωπος αισθάνεται ότι έχει ήδη αρκετά, ότι δεν χρειάζεται να ζητήσει κάτι
περισσότερο από τον Θεό. Ο πνευματικός κορεσμός μπορεί να είναι ιδιαίτερα επικίνδυνος,
επειδή δεν μοιάζει αναγκαστικά με αμαρτία. Μοιάζει με ηρεμία, βεβαιότητα και
ικανοποίηση. Ο κορεσμένος άνθρωπος έχει φθάσει σε τέτοια πληρότητα, ώστε δεν μπορεί να
κινηθεί. Δεν έχει πια πνευματική δίψα ούτε διάθεση να αναζητήσει βαθύτερα τον
Θεό.
Η «σύνταξη» είναι η εικόνα ενός σταθερού εισοδήματος που θεωρούμε ότι
δικαιούμαστε. Την εισπράττουμε επειδή πιστεύουμε ότι μας ανήκει. Η
«ελεημοσύνη», αντίθετα, είναι κάτι που ζητούμε επειδή έχουμε ανάγκη και δεν
μπορούμε να το απαιτήσουμε ως οφειλή. Τι σημαίνει αυτό για την προσευχή;
Ο άνθρωπος μπορεί να προσέρχεται στον Θεό με την εσωτερική στάση ότι ο Θεός
πρέπει να τον ακούσει, ότι πρέπει να του πάνε καλά τα πράγματα, ότι οφείλει να
τον ανταμείψει κ.α., και τότε η προσευχή κινδυνεύει να γίνει μια συναλλαγή: εγώ
προσφέρω τις αρετές και τις προσπάθειές μου και ο Θεός οφείλει να μου δώσει
αυτό που ζητώ.
Ο άνθρωπος όμως που πλησιάζει τον Θεό με
διαφορετικό φρόνημα ελεημοσύνης λέει:
«Κύριε, Σε ευχαριστώ για όσα μου δίνεις. Δεν θεωρώ ότι μπορώ να αγοράσω τη χάρη
Σου με τις πράξεις μου. Βλέπω τις αδυναμίες μου και ζητώ τη βοήθειά Σου. Δίδαξέ
με να αγαπώ, να συγχωρώ και να μετανοώ».
Η προσευχή δεν είναι διεκδίκηση μισθού από τον Θεό, αλλά σχέση εμπιστοσύνης με
Εκείνον από τον οποίο δεχόμαστε τη ζωή και τη χάρη.
Τα καλά έργα αποτελούν
καρπό της πίστης και της αγάπης, όχι μέσο με το οποίο εξαναγκάζουμε τον Θεό να
μας ανταμείψει.
Ἡ νηπιακὴ ἁγνότητα κατὰ τὴν προσευχὴ (Όσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)
Ἡ ἰσχὺς δὲν βρίσκεται στοὺς τύπους (Όσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)
Πρέπει νὰ ἐνισχύσετε μέσα σας τὴν ἔννοια τῆς ἁμαρτωλότητάς σας. (Όσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)
Ἀγωνιστεῖτε νὰ σχηματιστεί στην καρδιά σας μία «πληγή» (Όσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)
Περὶ τῆς προσευχῆς ποὺ τελεῖται μὲ τὸ συναίσθημα (Όσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)
Τὸ σπουδαῖο στὴν προσευχὴ εἶναι ἡ γένεση συναισθημάτων εὐλάβειας. (Όσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)
Περί της καρδιάς που φλέγεται για τον Κύριο. (Όσίου Θεοφάνους του Εγκλείστου)
0 Σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου